https://decorrespondent.nl/16196/wat-schuil...76-4844911a5285ეხლა ამათი აზრები და წუხილებიც იდოს ობიექტურობისთვის( ევროპის და ამერიკის უკვე განვიხილეთ ასე თუ ისე)... როგორც ჩანს ავტორმა ხამანეის მოკვლამდე დაწერა ეს სტატია...
ქვემოთ არის ტექსტის **ქართული თარგმანი** (სათაურებით და იგივე სტრუქტურით, რამდენადაც შესაძლებელია).
---
## რა დგას სინამდვილეში ისრაელის ირანზე თავდასხმების უკან? ათი კითხვა და პასუხი
**პეიმან ჯაფარი**
ისტორიკოსი და ირანის საკითხების ექსპერტი
ბოლო დღეებში ისრაელმა ირანზე რამდენიმე თავდასხმა განახორციელა და ოფიციალურ ახსნა-განმარტებად „თვითდაცვა“ მოიყვანა. მაგრამ მართლა პრევენციული შეტევაა ეს ირანის ატომური ბომბის შიშით, თუ სხვა რამეც არის თამაშში? ათი კითხვა და პასუხი ესკალაციის შესახებ.
---
## რატომ უტევს ისრაელი ირანს სწორედ ახლა?
ისრაელს ირანზე შეტევის გეგმა უკვე დიდი ხანია აქვს და ახლა სტრატეგიული შესაძლებლობა დაინახა, რადგან ირანის პოზიცია შედარებით დასუსტებულია. გასულ წელს ისრაელმა მნიშვნელოვნად დააზიანა ირანის მოკავშირეების — **ჰეზბოლასა** და **ჰამასის** — საბრძოლო შესაძლებლობები; ამის ფასად კი პალესტინელებმა და ლიბანელებმა თითქმის **60 000 დაღუპულით** გადაიხადეს. ასევე, სირიაში **ასადის რეჟიმის მხარდაჭერა** გაქრა.
ისრაელის პრემიერ-მინისტრმა **ბენიამინ ნეთანიაჰუმ** ოსტატურად გამოიყენა აშშ-ის პრეზიდენტ **დონალდ ტრამპის** და მისი მხარდამჭერების ფანატიკური მხარდაჭერა, ტრამპის არამდგრადი გადაწყვეტილებები და მისი სურვილი, „ძლიერისა და მილიტარისტის“ იმიჯი ჰქონდეს. ტრამპის განცხადებამ, თითქოს ისრაელი ირანს არ დაესხმებოდა თავს მანამ, სანამ ირანი აშშ-თან მოლაპარაკებებს აწარმოებდა, ისრაელს მისცა შესაძლებლობა **სიურპრიზული თავდასხმა** განეხორციელებინა.
მაგრამ ყველაზე მთავარი მიზეზი არის გაკვეთილი, რაც ისრაელმა ახლახან მიიღო: **ამერიკელი და ევროპელი ლიდერები ისრაელს სამხედრო დახმარებას უწევენ**, მაშინაც კი, როცა ის გენოციდს სჩადის, მაშინაც კი, როცა ირანს ბომბავს.
და აქ მივდივართ კიდევ ერთ მიზეზთან: **ყურადღების გადატანის მანევრი**. ისრაელის გენოციდურმა ძალადობამ მსოფლიო მასშტაბით მასობრივი მოძრაობა წარმოშვა, რომელმაც ისრაელზე პოლიტიკური ზეწოლა გაზარდა. ირანზე თავდასხმით ისრაელი ცდილობს ყურადღება გადაიტანოს თავისი საბოლოო მიზნიდან: **პალესტინელების ეთნიკური წმენდიდან**. ამიტომაც, ირანთან ომის პარალელურად, ის კვლავ აგრძელებს ღაზაზე დაბომბვებს და შეტევებს დასავლეთ სანაპიროზე.
---
## ისრაელი ამბობს, რომ ირანს „თვითდაცვისთვის“ უტევს. მართალია ეს?
ისრაელი ამართლებს თავდასხმას როგორც „pre-emptive“ — პრევენციულს. მაგრამ ეს განმარტება არაფერია, გარდა **საომარი პროპაგანდისა**, რომელსაც სამწუხაროდ მხოლოდ იშვიათად უსვამენ კითხვის ნიშანს მედიაში.
საერთაშორისო სამართლის მიხედვით, ქვეყანას უფლება აქვს თავი დაიცვას, თუ მას თავს დაესხნენ. პრევენციული დარტყმა დაშვებულია მხოლოდ გამონაკლისად — როცა არსებობს **მყისიერი და მკაფიო საფრთხე**. მაგრამ ირანის მხრიდან ისრაელზე **არ არსებობდა მყისიერი შეტევის საფრთხე**.
მართალია, ირანმა ურანი გაამდიდრა **60 პროცენტამდე**, რაც შემაშფოთებელია.* მაგრამ ბირთვული იარაღისთვის საჭიროა **90 პროცენტამდე** გამდიდრება — პროცესი, რომელსაც ირანს მინიმუმ კიდევ რამდენიმე კვირა დასჭირდებოდა. შემდეგ კი კიდევ უფრო რთული ეტაპებია: ბირთვული ქობინის, აალების მექანიზმის და ქობინის მატარებელი რაკეტის ტექნოლოგიური განვითარება.
ეს ნიშნავს, რომ ირანი ბირთვულ იარაღამდე არ იყო „თვეებით“, არამედ „წლებობით“ დაშორებული — კერძოდ **სამი წლით**, CNN-ის თანახმად, რომელიც მაღალ ამერიკელ ოფიციალურ პირებს ციტირებს. უფრო მნიშვნელოვანია ის, რომ აშშ-ის უსაფრთხოების სამსახურებმა გასულ კვირას ისევ დაადასტურეს ის, რაც მათმა ხელმძღვანელმა **ტულსი გაბარდმა** მარტში კონგრესს უთხრა: **ირანი ბირთვულ იარაღზე არ მუშაობს**.
რადგან ეს ინფორმაცია ტრამპსა და ვაშინგტონის „ქორებს“ ხელს არ აძლევს, უსაფრთხოების სამსახურების მონაცემები იგნორირდება და იბრუნდება ისე, რომ ძლიერ გვახსენებს 2003 წლის ერაყში შეჭრის წინ არსებულ სიტუაციას.
---
## რატომ დაიწყო ირანმა ურანის გამდიდრების გაზრდა?
ირანმა ურანის გამდიდრება 60 პროცენტამდე მხოლოდ **2021 წლის აპრილში** გაზარდა — სამი წლით მას შემდეგ, რაც პრეზიდენტმა ტრამპმა, ნეთანიაჰუს დაჟინებული მოთხოვნით, აშშ **ბირთვული შეთანხმებიდან** გამოიყვანა და მძიმე სანქციებით ირანის ეკონომიკა კრიზისში ჩააგდო.
სანქციების შემსუბუქებაზე ზეწოლის გასაზრდელად ირანმა, რომელიც მანამდე შეთანხმების პირობებს იცავდა და გამდიდრებას **3,67 პროცენტით** ზღუდავდა, ჯერ **20 პროცენტამდე**, შემდეგ კი **60 პროცენტამდე** გაზარდა.
ნეთანიაჰუ წლებია ტყუილებს ამბობს ირანის ბირთვულ განვითარებაზე და მისგან მომდინარე საფრთხეზე — ამას მისი განცხადებების ქრონოლოგიაც აჩვენებს. 1992 წელს ამბობდა, რომ ირანი რამდენიმე წელში ბირთვულ ქობინამდე მივიდოდა. 2009 წელს კონგრესში თქვა, რომ ირანს ერთი-ორი წელი აკლდა ბომბამდე. 2012 წლიდან კი ხშირად იმეორებს, რომ ირანს ამისთვის მხოლოდ კვირები სჭირდება.
ისრაელის თავდასხმა საერთაშორისო სამართალს სხვაგვარადაც არღვევს. თავდასხმის შემდეგ ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტომ (**IAEA**) თქვა, რომ **ნებისმიერი შეიარაღებული თავდასხმა ან მუქარა მშვიდობიან ბირთვულ ობიექტებზე არღვევს გაეროს ქარტიის, საერთაშორისო სამართლის და IAEA-ის წესდების პრინციპებს**.
აქ სიტყვა „მშვიდობიანი“ მნიშვნელოვანია, რადგან IAEA-მ თავის ანგარიშებში აღნიშნა, რომ **მტკიცებულება არ უპოვია**, თითქოს ირანი თავდასხმით დაზიანებულ ბირთვულ ობიექტებზე ბირთვულ იარაღზე მუშაობს. IAEA-მ ირანი გააკრიტიკა 60%-მდე გამდიდრებისა და 2003 წლამდე პროგრამაზე არასაკმარისი პასუხების გამო.
---
## რა მიზანი აქვს ისრაელს ამ თავდასხმებით და როდის იქნება მიზანი მიღწეული?
ამ თავდასხმით ისრაელი ცდილობს **ჯაჭვური რეაქცია** გამოიწვიოს, რომელიც საბოლოოდ ირანის ისლამური რესპუბლიკის **დამხობამდე** მიიყვანს.
ისრაელი ამბობს, რომ ბირთვულ ობიექტებზე შეტევა მიზნად ისახავს ირანს ბირთვული იარაღის მიღება არ დაუშვას. მაგრამ ეს **არაა მთავარი მიზანი**, რადგან მაშინ ისრაელი არ დაიწყებდა შეტევას **ირანსა და აშშ-ს შორის მოლაპარაკებების მეექვსე რაუნდის წინაღამეს**.
ფაქტობრივად, ისრაელს სურდა **დიპლომატიური გადაწყვეტის დაბლოკვა** ირანის ბირთვულ პროგრამასთან დაკავშირებით. ასეთი გადაწყვეტა ირანს ბირთვულ იარაღს არ მისცემდა, მაგრამ ასევე სანქციებს მოხსნიდა — და ეს ისრაელს არ სურს. ისრაელი მხოლოდ იმ სახელმწიფოებს „ითმენს“ რეგიონში, რომლებიც პალესტინელთა ეთნიკურ წმენდასთან შეგუებულები არიან.
ჯერჯერობით ისრაელმა მხოლოდ **ნათანზის** ბირთვული ობიექტი გაანადგურა. ირანის პროგრამის სერიოზულად დასაზიანებლად საჭიროა **ფორდოუს** მიწისქვეშა ცენტრიფუგების დაზიანება, მაგრამ ისინი მთების სიღრმეშია.
---
## რატომ უნდა ისრაელს, რომ აშშ ამ ომში ჩაერთოს?
ისრაელს არ აქვს სამხედრო შესაძლებლობა, ფორდოუს ცენტრიფუგები დააზიანოს. ამიტომ ნეთანიაჰუს სურს ჩართოს ამერიკელი მოკავშირე. აშშ-ს აქვს 13 600 კილოგრამიანი მძიმე ბომბი — **Massive Ordnance Penetrator**, რომლის ჩამოგდებაც მხოლოდ ამერიკულ **B-2 ბომბდამშენს** შეუძლია. ეს „ბანკერბასტერი“ 61 მეტრამდე აღწევს მიწის ქვეშ აფეთქებამდე.
რადგან ფორდოუ 80 მეტრზე ღრმადაა, აშშ-ს მოუწევს **რამდენჯერმე დაბომბვა**, დიდი რისკებით. და მაშინაც მაღალია შანსი, რომ ყველაფერს ვერ გაანადგურებენ. თანაც ირანს დარჩება ცოდნა და ტექნოლოგია პროგრამის აღსადგენად. იგივე პრობლემა დღესაც უდგება ტრამპს, როგორც მის წინამორბედებს. ამიტომ სამხედრო გადაწყვეტა გრძელვადიან პერსპექტივაში ძალიან რთულია, მიუხედავად ვაშინგტონის მუქარებისა.
აშშ-ის ჩართვა ისრაელს მხოლოდ სამხედრო მიზნისთვის არ სჭირდება, არამედ „დიდი სურათისთვის“: **ისლამური რესპუბლიკის დამხობისთვის**.
სიურპრიზული დარტყმით ისრაელმა მძიმე ზიანი მიაყენა ირანის სამხედრო ხელმძღვანელობას. მაგრამ ის ასევე ფართოდ უტევს ირანის ეკონომიკურ ინფრასტრუქტურას — მათ შორის **საავადმყოფოებსა და საცხოვრებელ კორპუსებს**. ამასთან, მიმდინარეობს **ფსიქოლოგიური ომი**, რომელიც პანიკის დათესვას ისახავს მიზნად, მაგალითად, „მოსადის აგენტების“ როლის გადაჭარბებული ხაზგასმით.
ვრცელდება დეზინფორმაციაც — მაგალითად ცნობები, თითქოს ირანის ლიდერები რუსეთში გაიქცნენ. ისრაელმა დაარტყა ირანის სახელმწიფო ტელევიზიას, რათა სახელმწიფოსა და მოსახლეობას შორის კომუნიკაცია დააზიანოს. ისრაელის მინისტრები იმუქრებიან, რომ მოკლავენ უზენაეს ლიდერ **ხამენეის**, და ამბობენ, რომ „თეირანი იწვება“, თუ ირანი შურისძიებას გააგრძელებს. ტრამპი კი კიდევ უფრო აცხელებს სიტუაციას, როცა თეირანის 10 მილიონ მოსახლეს მოუწოდებს ქალაქიდან წავიდნენ, რადგან თითქოს „უფრო დიდი“ დარტყმა მოდის.
ამ ყველაფრის მიზანი: **ქაოსისა და უკმაყოფილების შექმნა**, რათა ირანელები რეჟიმის წინააღმდეგ აჯანყდნენ.
---
## შეუძლია თუ არა ისრაელის თავდასხმებს რეალურად ასეთი „რეჟიმის შეცვლა“ გამოიწვიოს?
ნეთანიაჰუმ თავის განცხადების ბოლოს პირდაპირ მიმართა ირანელებს და თქვა, რომ მისი ომი „გიხსნით გზას თავისუფლების მისაღწევად“.*
მაგრამ ირანელებმა ამ მოწოდებას არ უპასუხეს. არც მას შემდეგ, რაც ირანის ყოფილი მეფის შვილმა, **რეზა ფეჰლავიმ**, რომელსაც ბევრი ისრაელელი პოლიტიკოსი უჭერს მხარს, მათ აჯანყებისკენ მოუწოდა. ირანელთა უმეტესობა ახლა უფრო მეტად **ბომბდამშენების ქვეშ გადარჩენაზე** ფიქრობს.
ბევრი ირანელი უკმაყოფილოა პოლიტიკური რეპრესიებით, კულტურული შეზღუდვებით და ეკონომიკური პრობლემებით, მაგრამ ისინი ასევე წინააღმდეგები არიან უცხო ძალის თავდასხმისა ქვეყნის სუვერენიტეტზე. ეს გრძნობა უფრო გაძლიერდება, რაც უფრო დიდხანს გაგრძელდება ომი.
ასევე არ მუშაობს სტრატეგია, რომ ირანის დაშლა მოხდეს ეთნიკური კონფლიქტების გაღვივებით — მაგალითად, სეპარატისტული მოძრაობების მხარდაჭერით. ეს მხოლოდ **ნაციონალისტურ განწყობებს** გააღვივებს და ირანელებს ისრაელის ომის წინააღმდეგ გააერთიანებს.
ეს ცუდია იმ ირანელებისთვის, ვინც მეტ თავისუფლებასა და დემოკრატიას ებრძვის, რადგან ომი მათ მიზნების მიღწევას ურთულებს. ბოლოს და ბოლოს, ნამდვილ დემოკრატიას ვერ ააშენებ ქვეყანაში, სადაც სოციალური ერთიანობა და ინსტიტუტები დასუსტებულია.
---
## რა გზებით შეუძლია ირანს რეაგირება და რა შედეგები შეიძლება ჰქონდეს?
ეს ირანისთვის დიდი დილემაა, რადგან ისრაელის სამხედრო ძალა ბევრად დიდია. თანაც ისრაელს არა მხოლოდ აშშ, არამედ ევროპის ძალებიც ეხმარებიან.
ჯერჯერობით ირანმა გამოიყენა **ბალისტიკური რაკეტები**. პირველადი ეიფორიის შემდეგ, ისრაელში შიში გაიზარდა, რადგან ბევრმა ირანულმა რაკეტამ შეძლო ცნობილი ისრაელის საჰაერო თავდაცვის გარღვევა და ათეულობით სამხედრო შენობა და სამწუხაროდ საცხოვრებელი სახლებიც დააზიანა. ირანის შურისძიებამ, ისრაელის ენერგოინფრასტრუქტურაზე თავდასხმის პასუხად, **ჰაიფას ნავთობგადამამუშავებელ ქარხანას** წარმატებით დაარტყა.
ირანის პრობლემა ისაა, რომ ბალისტიკური რაკეტების მარაგი იწურება — თუმცა იგივე ეხება ისრაელის საჰაერო თავდაცვის რაკეტებსაც. ამიტომაც ტრამპი იმუქრება, რომ შესაძლოა პირდაპირ ჩაერთოს ომში.
თუ ეს მოხდება და ირანი უფრო დიდი წნეხის ქვეშ მოექცევა, თეირანს შეუძლია **ჰორმუზის სრუტის** ბლოკირება და გლობალური ნავთობის ექსპორტის დაზიანება. ნავთობის ფასი უკვე თითქმის **13%-ით** გაიზარდა გასულ კვირასთან შედარებით. თუ ჰორმუზით გამავალი ნავთობის ექსპორტის ის **20%** შეჩერდება, ფასი შეიძლება დღევანდელი 72 დოლარიდან 120 დოლარამდე ავიდეს.
ირანი ასეთ ნაბიჯს მხოლოდ მაშინ გადადგამს, თუ საფრთხე კიდევ უფრო გაიზრდება, რადგან მას არ უნდა სპარსეთის ყურის არაბულ ქვეყნებთან ურთიერთობების გაფუჭება.
თუ ისლამური რესპუბლიკა არსებობისთვის ბრძოლაში აღმოჩნდება, მას ბევრი დასაკარგი აღარ ექნება: შეიძლება გამოვიდეს **ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობის ხელშეკრულებიდან**, გააძევოს IAEA-ის ინსპექტორები, კიდევ უფრო მიწისქვეშ ჩაამალოს პროგრამა და ბირთვულ იარაღზე მუშაობა გააძლიეროს. ეს ირანს „ახალ ჩრდილოეთ კორეად“ აქცევს.
ეს მხოლოდ რამდენიმე რამაა, რაც შეიძლება ძალიან ცუდად წავიდეს. როგორც ერაყის ომის დროს, „რეჟიმის შეცვლაზე“ ზედმეტად მარტივად ლაპარაკობენ, მაშინ როცა ომის მოსალოდნელი და მოულოდნელი შედეგები შეიძლება კატასტროფული იყოს. სწრაფი გამარჯვების ეიფორია ხშირად გადაიქცევა ათწლეულების ძალადობად. 2003 წელს ბევრი დასავლელი პოლიტიკოსი სიხარულით შეხვდა სადამ ჰუსეინის დამხობას, მაგრამ შემდეგ მოვიდა დესტაბილიზაციის წლები და საბოლოოდ გაჩნდა ISIS.
---
## როგორ რეაგირებენ ირანის საერთაშორისო მოკავშირეები?
ჯერჯერობით რეგიონულმა ძალებმა — თურქეთმა და საუდის არაბეთმა — და მსოფლიო ძალებმა — რუსეთმა და ჩინეთმა — ისრაელის თავდასხმები დაგმეს. თუმცა ეს ძირითადად სიტყვიერია.
თუ ისლამური რესპუბლიკა არსებობისთვის კრიტიკულ საფრთხეში აღმოჩნდება, ეს ქვეყნები ისრაელზე და აშშ-ზე ზეწოლას გაზრდიან. ირანი მათთვის სტრატეგიული პარტნიორია: ირანი რუსეთს უკრაინაში ომისთვის დრონებს აწვდიდა და ჩინეთს ძალიან იაფ ნავთობს. ირანი ასევე მნიშვნელოვანია ჩინეთის **Belt and Road Initiative**-სთვის, რადგან სატრანსპორტო მარშრუტების ნაწილი ირანით ან ირანის გვერდით გადის.
---
## რას ნიშნავს ეს ესკალაცია ახლო აღმოსავლეთისთვის?
ეს ნიშნავს კიდევ უფრო მეტ სიკვდილს და ნგრევას და კიდევ უფრო მეტ პოლიტიკურ არასტაბილურობას. ისრაელის მზარდი ძალადობისა და დასავლეთის მხარდაჭერის გამო შიში გაიზრდება ირანის გარეთაც — განსაკუთრებით თურქეთსა და არაბულ ქვეყნებში — და ეს რუსეთსა და ჩინეთს მისცემს შესაძლებლობას, რეგიონში თავიანთი გავლენა გააძლიერონ. ბევრი ქვეყანა და შეიარაღებული ჯგუფი იმ დასკვნამდე მივა, რომ ახალ მსოფლიო წესრიგში მხოლოდ ძალადობაა „გამოსავალი“.
ესკალაცია ცუდი ამბავია პალესტინელებისთვისაც, რადგან ისრაელი ყურადღებას აშორებს ღაზაში მიმდინარე გენოციდს და თავს მხარდაჭერილად გრძნობს აშშ-ისა და ევროპის მხრიდან თავისი საბოლოო მიზნისკენ — პალესტინელთა ეთნიკური წმენდისკენ. ამიტომაც ბოლო კვირებში ღაზაზე დაბომბვები გაგრძელდა, დასავლეთ სანაპიროზე რეპრესიები გაძლიერდა და დასახლებების გაფართოებით კიდევ მეტი პალესტინური მიწა მიითვისეს.
---
## და საერთაშორისო სამართლისთვის?
ისრაელის თავდასხმა ირანზე ხდება ღაზაში გენოციდისა და უკრაინის ომის ფონზე. ამით ახალი მსოფლიო წესრიგის კონტურები მხოლოდ რუსეთმა კი არა, არამედ ისრაელმა, აშშ-მ და ევროპამაც „სისხლით დახაზა“. მსოფლიოს თვალწინ „უფლებებზე დაფუძნებული ლიბერალური მსოფლიო წესრიგის“ მითი იშლება.
აშშ-ისა და ევროპის ქვეყნების ორმაგმა სტანდარტმა საერთაშორისო სამართლის მიმართ ამ წესრიგში უზარმაზარი ხვრელები გააჩინა. ნიდერლანდების მხარდაჭერით განხორციელებულმა ამერიკულ-ბრიტანულმა შეჭრებმა ავღანეთში (2001) და ერაყში (2003) უკვე შექმნეს პრეცედენტი, რომელსაც რუსეთმა უკრაინაში შეჭრით მიბაძა. საერთაშორისო კონფლიქტებში ძალის გამოყენება თითქოს ნორმად იქცა.
აშშ-ისა და ევროპის მხარდაჭერა ისრაელის გენოციდისა და ირანზე თავდასხმის მიმართ მომავალში მძიმე ბუმერანგივით დაბრუნდება. თუ ჩინეთი რამდენიმე წელიწადში ტაივანზე „პრევენციულ“ ომს დაიწყებს, აშშ-სა და ევროპას აღარ ექნება სანდოობა, რომ საერთაშორისო სამართლის სახელით გააკრიტიკოს და სხვა ქვეყნები დაიმორჩილოს.
---
## წაიკითხე მეტი
**ეს ირანის ექსპერტი ხედავს მშვიდობის გზას, თუ დასავლეთი სარკეში ჩახედვას გაბედავს**
ომი ახლო აღმოსავლეთში ყველაფრით უკავშირდება კოლონიურ აზროვნებასა და დასავლეთის ორმაგ მორალს — ამბობს ირანულ-ჰოლანდიელი ისტორიკოსი პეიმან ჯაფარი. ვინც ამას არ აღიარებს, ვერ იქნება გადაწყვეტის ნაწილი.
**გადადით სტატიაზე**
**რა სჭირდებათ ირანელებს ნიდერლანდისგან: ფული, სოლიდარობა და მიკროფონი**
ირანელები ჯერ კიდევ ებრძვიან რეჟიმს და მათი ბრძოლა დიდი ხნით არ დასრულდება. როგორ შეუძლია ნიდერლანდს მათი მხარდაჭერა? ამის შესახებ რვა ირანელ აქტივისტს ვკითხეთ.
**გადადით სტატიაზე**
---
---
## „შეშლილი დროები“ — De Correspondent
ჩვენ ვცხოვრობთ შეშლილ დროში. როგორ უნდა აკეთო ჟურნალისტიკა სამყაროში, სადაც სიმართლე ტყუილია და ომს მშვიდობა ჰქვია?
**დაჯავშნე აქ.**
---