რამდენი სისულელე წერია გაგეცინება კაცს...
სეფარდების IQ დაბალიაო... აშკენზები სხვა კასტაოო...
ეს საკიტხის არ ცოდნის ბრალია და დაახობით "ჩემი ბიძაშვლის კურსელი დაცვაში მუშაობს და იმის მამიდაშვილმა მოგვიყვა" დახლობით ასეთია სურათია...
მოკლედ აგიხსნით:
ჯერ დავიწყოყოთ იქიდან რომ, ებრაელები რასობრივად არაერთგვაროვანი ერია... (მაგალითად დანიელ ქერა თმებიან აშკენაზს და ეთიპელ ზანგ ებარელს რო საერთო არაფერი აქვთ ეს ფაქტია)
მეორეც რამოდენიმე ჯგუფი ებრაელობის იზლოაციაში ცხოვრობდა და ადგილობრივებტან უფრო ქონდათ ასიმილაცია ვიდრე იუდეველბთან.
1) აშკანზები
99% მოაიზრება ევროპელი ებრაელობა, (გარდა ესპანეთის, იტალიის და ნაწილობრივ ჰოლანდიაც) ძირითად ცხოვრობდენ და ცხოვრობენ... გერმანის, ავსტრის, დანის, ჩეხეთის რუმინეთის, ბელორუსიის, უკარაინის და რუსეთის ტერიტორაზე... მათი საერთო დამახასიტებელი ნიშანი იყო საერთო ენა
იდიში რომელიც მოდის ბავარიული ენიდან და შეიცავს ბევრ ივრითულ სიტყვას და წერენ, ძველ ებრაულ ანბანზე...
ამ ენაზე საუბრობდენ, ლოცულობდენ და ცხოვრობდენ ევროპის ებრაელობის ტითქმის 95%...
მაგრამ აქც მოხდა დაყოფა...
რუსი ებრაელობა, რომელიც აშკენაზების განუყოფელია ნაწილია, პრაქტიკულად აღარ ლაპარაკობენ იდიშზე... დავიწყებული აქვთ, იდიში შემორჩა მარტო უკარინის და ბელორუიის ებრაულ "გარადოკებში" (სინამდვილეში დახურულ ქალაქებში)... თუმცა 100 წლს წინ ისინი საერთოდ არ საუბროდენ რუსულად, მათი ენა იდიში რჩებოდა
ანუ მათი ასიმილაცია, სოცლლურად და კულტურულად (ხშირად რელიგიურად) უკვე ჩვეულბრევი ფაქტია...
რუსი ებრაელობის ემიგრაცია იყოფა რამოდენიმე ტალღად:
1900 - 1910 წლები... ამ წლებში რუსეთი იმეპერიაში ანტი-სემიტიზმი პოლიტიკის ნაწილი გახდა...
ვინც გაქცევა მოახერხა, გაიქცა ამერიკაში ან აღმოსავლეთ ევროპაში (ავტრია უნგერეთი, სადაც მერე ნაცისტებმა გადაუარეს)
ძირითად დასხლდენ, NY... სწორედ მაშინ შეიქმნა ცნობილი, ებრაული მაფია ან ბანდები... მანჰეტენზე და ვილიამსბურგში
ლასვეგასისი დამაარსებელები, ბაგსი სიგალი (ნამდვილი გვარია მგონი, სიგალბლაუმ) და მეირ ლანსკი, სწორედ რუსეთის იმეპრიაში დაბადებულები იყვნენ... (თუმცა დღევანდელი, რუს ებრაელობასთან რომელიც ბრუკლინში ცხოვრბს საერთო არარეფი ქონდათ, ნამდვილი აშკენაზები იყვნენ, იდიშზე მოსაუბრე)
ცნობისათვის ამ ორი ადამიანის მეგბრობა და ცხოვერაბ უდევს საფუძვლად ფილმს, სახელად: ერთხელ ამერიკაში...
მეორე ტალღა, უკვე საბჭოტა პერიოდში დაიწყო, 1970-იანების დასაწყიში...
და დასრულდა 1992 წელს... (ეს პროცესიცა სამ ტალრად იყოფა)
აშკანზების მოსლა ევროპაში სავარაუდოთ, 3-5 საუკინეში მოხდა. ძირითად გერმანის და ავსტრის ტერიტორიაზე სახლობდენ. ადრეულ წლებში როდესაც რელიგიური კარჩაკეტილობა არ არსებობდა, საკმაოდ ხშირი იყო ასიმილაციაც... რაც ეტყობათ კიდეც. თუმცა მოგვინებით გადაინაცვლეს ჩემს მიერ ზემოთ ჩამოთვლილ ტერიტორიებზე...
ამერიკელი ებრაელობის უმარველესობა, სწორედ აშკენაზი ებრაელბის შთაომავალია, განსაკუთრებით კი პოლონეთიდან, რუსეთის იმეპრიიდან და გერმანიდან წასულები...
აშკანზე ებრალები იყვენე: ჰაინე, როტშილდი, აინშაიტანი, ფრანც კაფკა (ამ საერთოდ ჩეხურის ინჩიბინჩი არ იცოდა.. თუმცა ჩეხს რო უთხრა ჩეხიაო გეტყვის, არადა გერმანულად წერდა და იდიშზე აზროვნებდა) ფროიდი... და უუუმარავი ცნობილი პიროვნება....
თვითონ აშკენაზებიც, იყოფიან რელიგურ სექტებად... ყველაზე ორთოდოქსებია არიან "ჰასიდები", რომლებიც ცხოვრობენ, NY-ში ვილიამსბურგში და ბრიკლინში, 51 ქუაჩაზე...
აცვიათ დამახასითებელი ბოხოხები, საუბრობენ მკცარად იდიშიზე და ქორქწინდებიან მხოლდა მხლოდ ჰასიდებზე... (ხშირად ნათესავებზე)
მიზდევენ ძვრაფასი ქვების ვაჭრობას...
-----------------------
სეფარდებისეფარდი ებრაელობა ეწოდება, იმ ებრაელობას რომელიც ცხოვრობდა არაბულ სამყაროში (ძირითად ხმელთაშუაძრვის სანაპიროზე) და ესპანეთში. საუბრობდენ არაბულზე (ეხლაც) და წირვას აღავლენდენ ევრითზე... მოკლედ ორივე ენას იყინებდენ...
რაოდენ საოცარიც არ უნდა იყოს, აბსოლიტურად ჰარმონიშია ცხოვრბდენ არაბებთან და მაჰმადინურ სამყაოსტან... გარეგნობიტაც ძაან გვანან არაბებს..
ამ მრხივ კი საოცარი მაგალითია ესპანეთი, გასაკუთრებით ქალაქი გრანადა... სადაც არაბულმა და ებარულმა კლტურამ, შერქწყმის ნიდაგაზე უუუდიდიეს შედგებს მიაღწია...
ქალაქი გარანადა სწორედ წარმოდგენს მათ ნაყოფს... (ასევე ეს განარჩევს მას სხვა შუა საუკინების ქლალქგემარებიდან)
უმარავი არაბი ისტორიკოსი, უამარვი წყაროს და რუკის ავტორები, ასტრონომები, კაბალსიტები... სინამდვილეში სწორედ ეს ვაჭარ-მოგზაური სწავული სეფარდი ებრაელები იყვნენ, როლებმაც ვასკო დ'ა გამამდე ადრე იცოდენ ინდოეთის და ჩინეთის გზები... რომლებიც წერდენ, და აზროვნბდენ არაბულად... მათი სავაჭრო გზები გადიოდა ესპანეთიდან ლამის ჩინეთის სანაპიროებამდე...
ცნობილი, პორტუგალიელი მეცნიერი, სარდალი, სწავლული და მეფე, ჰენრიკ ზღვაოსანი, რომლის ინციტივებიდან დაიწყო დიდი აღმოჩენების ეპოქა, სოწერდ ამ სეფარდების უკვე ნაგლეჯაბდ ქცეულ რუკებს და ჩანაწერებს იყინებდა... მაროკოდან იწვევდა და იტაცაბდა კიდევაც, არაბ და ებრაელ სწავლულებს...
ის რომ სეფარდები სოფლელები იყვნენო მაგარი ტყულია
სეფარდი ებარელეი იყვნენ:
რაიმაბაბი. უდიდესი კაბალისტი, არაბიული ენის დიდი მცოდნე, ასტრონომი, ატსროლოგი, ფილოსოფოსი, (ქრიტიანობის კრიტიკოსი) მოგზაური და კარტოგრაფი...
მსოფლიოს ერთ ერთი უიდიდესი ფილსოფოსი, ბენედიქტე და საპინოზა იგივე ბარუხ დე სპინოზა, სოწრედ ესპანეთიდან გამოდევნილი, და ჰოლდიას შეკდელბული სეფარდი ებარელების შვილი იყო...
მე-20 საუკინის, ერთ ერთი დიდი მოაზროვნე და ფილსოფოსი, "დეკონსტრუქტვიზმის" შემქმნელი, ჟაკ დერიდა
ამადეო მოდილიანი იტალიელი ებრაელი...
მენდეს და კოსტა. ჰოლანდიელი სწავლული, რაბაი, მოაზროვნე... (ნამდვილი სახელი და ცხოვრების წლები უცნობია)
და კიდე და კიდე...
-------
* * *
3)
ბუხრელი ებაელებიყველაზე იზორიებული და თავისებური, ჯგუფი ებარელობისა... ნუ ყველ შემთხვევში ასე ესე იყო...
მათი მისვლა, დღევნდელი უზბეკეთის და ტაჯიკეთის (ნაწილობრივ ავღანეთის ტერიტორიაზე) სავარაუდოდ ჩვ. წ.მდე 4-3 საუკუნეში მოხდა...
აქედან მოყოლებული მათ პრაქტიკლლად არ ქონიათ შეხება 17 საუკიმდე სხვა ებრაულ ჯგუფებდან... (თუ არ ჩავთვლით,, ჩემგან ნახსენებ ესპანელ ვაჭარ მოგაზურ ებრაელებს)
და მიხედავად ამისა, მაინც მოახერხეს თავისი იდენტობის შენახვა... მაგრამ სკამოდ სახეცვლები მივიდენ 17 საუკუნემდე... (მაგალიტად, რომელირაც მტავარი ებრაული დღესსაწული თუ წესე დავიყწებულიც კი ქონდათ)
საუბორობენ ფარსულ ენის ბუხარულ დიალქტზე... ამავე ენაზე წერდენ და ლოცულობდენ (ივრიტი პრაქტიკულად აღარ ახსოვდათ)
ძაან მშვიდობინად და კარგად ცხოვროდენ, სანამ ბუხარის საემიროში, ექტრექმიზმა არ იმატა... და თიქმის არ ამოწყვიტა.
განიცდიდნ საშინელ დევნას ადგილობრივებიდან... (ლამის სსრ-ს ბოლომდე)
არ ქონდათ სინაგაოგები... ანდერგარუნდის გარდა....
მაგრამ ისინი აღმოაჩინეა შემტხვევიტ ერთმა ძაან ცნობილმა, სეფარდმა რაბაიმ და მოგზაურმა ბუხარაში და მის გაოცებას საზღვარი არ ქონდა როცა, იქ ეს ხალხი იპოვა... (სულ რამოდენიმე წიგნი ქონდათ შემონახული, რომელსაც უკვ ძლივს კითხულობდენ)
და იქვე დასახლდა, მისი მცდელობის შემდეგ ბევრი სეფარდი ებრაელი, წავიდა მაროკოდან და ახლო აღმოსავლეთიდან ბუხარაში და შეერიან გაქრბის პირას მისულ, ბუხარლ ებრაელებს...
რუსეთის იმპრის გაფართოების მერე, ბევრი აშკენაზი (რუსი) ებრაელი შეერია და აზიარა, სიონისტურ მოძღვრებას...
ეხლა ვერც გაარჩევ უკვე რუსი ებრაელებისგან... ნუ გარეგნობიტ კი.
ეხლანდაელი ბუხარაელი ებრაელები პრაქტიკულად აღარ ცხოვრობენ უზბეკეთში და ტაჯიკეშთი... უმრვალესობა ისრაელშია, ან ამრიკაში ან ავტრალაიაში...
ამარიკაში ვინც ხოვრობს, ცხოვრობენ კომპაქტურად. ქუინში 108 ქუჩაზე... იქვე ცხოვრობენ ქართველი ებრაელებიც...
--------------
ჩემი დალაქია ბუხარელი, ჰოდა ერთხელ მეუბნება, შენ არ გეწყინოს და ქართველი ებრალები არ მევასაებაო... (თან სამრთბლით მპარსავდა წვერსა,
მეთქი ემანდ რამე არ მიქნას თქო)
რატო მეტქი, ეგენი ხო თქვნზე ბევრად ცოტა არიან თქო...
სულ ზემოდან გვიყურებენ და ქაჯებს გვეძახიანო...
მე უთხარი, ჩემო იულ... ეგ ზოგადა ქარველების სენია თქო, და შენ გული არდაგწყდეს და სამარტბელიც ბრთხილად ატრიალე მეთქი...
* * *
TETISA
იუდაიზმი, ყველაფერი ამ რელიგიის შესახებ
