ტანტრა ბუდიზმში (ცნობილი ასევე, როგორც ვაჯრაიანა, ალმასის ეტლი ან ტანტრიკული ბუდიზმი) წარმოადგენს ბუდიზმის ოთხი ძირითადი მიმართულებიდან (ჰინაიანა/თერავადა, მაჰაიანა, ვაჯრაიანა) ერთ-ერთს, რომელიც განსაკუთრებით განვითარდა ტიბეტში, ჰიმალაის რეგიონსა და მონღოლეთში.
სიტყვა „ტანტრა“ (სანსკრიტზე: तन्त्र) ნიშნავს „ქსოვილს“, „წნულს“ ან „უწყვეტ ნაკადს/ნეითს“. ბუდისტურ ფილოსოფიაში ის აღნიშნავს ცნობიერების უწყვეტობას და პრაქტიკებს, რომლებიც ადამიანის შინაგან ენერგიასა და გამოცდილებას სულიერი გამოღვიძებისკენ მიმართავს.

1. ძირითადი ფილოსოფიური პრინციპები
მაჰაიანას საფუძველი: ტანტრული ბუდიზმი ეყრდნობა მაჰაიანას ფილოსოფიას — ბოდჰიჩიტას (ყოველთა სულიერი გამოღვიძების სურვილსა და სიყვარულს) და შუნიატას (სიცარიელის/ურთიერთდამოკიდებულების კონცეფციას).
შედეგის გზა (ფალაიანა): ჩვეულებრივი ბუდისტური პრაქტიკებისგან (სადაც ადამიანი ეტაპობრივად აგროვებს დამსახურებას და ებრძვის უმეცრებას) განსხვავებით, ტანტრაში პრაქტიკოსი მედიტაციისას თავს წარმოიდგენს უკვე გამოღვიძებულ ბუდად. ის „შედეგს იყენებს გზად“.
ენერგიის ტრანსფორმაცია: ტანტრა არ უარყოფს ადამიანის ვნებებს, ემოციებსა და სხეულებრივ ენერგიებს, არამედ იყენებს მათ, როგორც საწვავს სულიერი ტრანსფორმაციისთვის (ისევე, როგორც შხამისგან იქმნება წამალი).

2. პრაქტიკის ძირითადი ელემენტები
ტანტრული სულიერი ვარჯიში (სადჰანა) მოიცავს რამდენიმე მთავარ კომპონენტს:
მანტრა (ხმა): წმინდა ბგერები და ფორმულები, რომლებიც გამოიყენება გონების კონცენტრაციისა და ცნობიერების სიხშირის შესაცვლელად.
მანდალა (სივრცე): სამყაროსა და განათლებული გონების გეომეტრიული/ვიზუალური მოდელი, სადაც მედიტაციისას პრაქტიკოსი გონებრივად შედის.
მუდრა (ჟესტი): ხელის სპეციალური ჟესტები, რომლებიც სიმბოლურად გამოხატავენ სულიერ მდგომარეობებს და მიმართავენ სხეულის ენერგიას.
ვიზუალიზაცია: იდამების (მფარველი ღვთაებების/ბუდების ფორმების) დეტალური წარმოადგენა და მათთან გაიგივება.

3. მასწავლებლის (ლამას/გურუს) როლი
ტანტრულ ბუდიზმში უმთავრესი ადგილი უკავია სულიერ მოძღვარს (ლამას ან გურუს).
ტანტრული პრაქტიკების დაწყება შეუძლებელია ინიციაციის (ინდოეთში: აბჰიშეშკა, ტიბეტურად: ვანგ) გარეშე, რომელსაც მოსწავლეს გადასცემს კვალიფიციური მასწავლებელი.
პრაქტიკები და ტექსტები შეიცავს ეზოტერიკულ, დაფარულ სიმბოლიკას, რომლის სწორად გაგებაც მხოლოდ გამოცდილი ოსტატის განმარტებითაა შესაძლებელი.

4. მითები და მცდარი წარმოდგენები
ხშირად დასავლურ კულტურაში ტანტრა არასწორად ასოცირდება მხოლოდ სექსუალურ პრაქტიკებთან.
ბუდისტურ ტანტრაში სექსუალური ენერგიის ან სიმბოლიკის (მაგ. იაბ-იუმ — ღვთაებათა შეუღლებული გამოსახულებები) გამოყენება წარმოადგენს სიბრძნისა და თანაგრძნობის/მეთოდის განუყოფელი ერთიანობის ღრმა მეტაფორას.
ტანტრული პრაქტიკების უმეტესობა არის მკაცრი მედიტაციური, ასკეტური და გონებრივი დისციპლინა, რომელსაც ბერი თუ ერი Bუდიზმის ზნეობრივ კანონებზე დაყრდნობით ასრულებს.

5. ტიბეტური ბუდიზმის 4 ძირითადი სკოლა
ტიბეტში ტანტრული სწავლება დაცულია ოთხ მთავარ ტრადიციაში:
ნიინგმა (უძველესი სკოლა, დაარსებული პადმასამბჰავას მიერ)
კაგიუ (ფოკუსირებულია მედიტაციაზე და „მაჰამუდრას“ პრაქტიკაზე)
საკია (ცნობილია სისტემური ფილოსოფიითა და სწავლებით)
გელუგ (დაარსებული ცონკაპას მიერ, სადაც დიდი ყურადღება ეთმობა მონასტრულ დისციპლინასა და ლოგიკას; ამ სკოლას მიეკუთვნება დალაი ლამა)

რანაირად შეერწყა ერთმანეთს ეს ორი დიამეტრულად განსხვავებული მოძღვრება?
როგორ შეერწყა ადრეული ბუდიზმის მკაცრი, რაციონალური, ასკეტური სწავლება ინდურ ტანტრიზმს, რომელიც სავსეა რიტუალებით, ენერგიებითა და სიმბოლიზმით?ერთი შეხედვით, ეს ორი მოძღვრება დიამეტრულად განსხვავებულია, თუმცა მათ შეერთებას რამდენიმე ღრმა ფილოსოფიური, ისტორიული და პრაქტიკული საფუძველი ჰქონდა.1. ფილოსოფიური ხიდი: მაჰაიანასა და „შუნიატას“ (სიცარიელის) იდეა. ადრეულ ბუდიზმში (თერავადა) სამყარო (სამსარა) და განთავისუფლება (ნირვანა) მკვეთრად იყო გამიჯნული: სამსარა ცუდია, ნირვანა — საბოლოო მიზანია.
მაჰაიანას განვითარებასთან ერთად (განსაკუთრებით ნაგარჯუნას ფილოსოფიაში) გაჩნდა რევოლუციური იდეა: „სამსარა და ნირვანა ერთი და იგივეა მათი ფუნდამენტური ბუნებით (შუნიატა/სიცარიელე).“
თუ ყველაფერი თავისი არსით ცარიელია და პრობლემა მხოლოდ ჩვენს არასწორ აღქმაშია, მაშინ არ არსებობს „წმინდა“ და „უწმინდური“ საგნები.
ამ იდეამ გზა გაუხსნა ტანტრას: თუ სამსარული ენერგიები და ემოციები თავისთავად ცარიელია, მათი უარყოფა და მათგან გაქცევა საჭირო აღარაა — მათი გამოყენება და ტრანსფორმაციაა შესაძლებელი.2. „შედეგის გამოყენება გზად“ (ფალაიანა)კლასიკური ბუდიზმი ეუბნებოდა ადამიანს: „მოიცილე ვნებები, გაანადგურე სურვილები და ასე მიაღწევ გამოღვიძებას.“ ეს ათასობით სიცოცხლისა და უდიდესი ძალისხმევის გზა იყო. ტანტრამ შემოიტანა რადიკალური მეთოდოლოგიური ცვლილება: ვნებები, ემოციები და სხეულებრივი ენერგიები გამოაცხადა არა მტრად, არამედ ნედლეულად/საწვავად. ალქიმიური პრინციპი: ისევე, როგორც გამოცდილ ქიმიკოსს ან ექიმს შხამისგან შხამსაწინააღმდეგო წამლის დამზადება შეუძლია, ტანტრის პრაქტიკოსი (სადჰაკა) იყენებს ძლიერ ემოციებსა და შინაგანი ენერგიის ნაკადებს ცნობიერების სწრაფი ტრანსფორმაციისთვის. 3. „ഉპაია“ (ოსტატური მეთოდი)ბუდიზმში არსებობს „უპაიას“ (Upaya) ცნება — სწავლების ადაპტირება ადამიანთა სხვადასხვა საჭიროებასა და აღქმის დონეზე.ინდოეთში (ახ. წ. VI–VIII საუკუნეებში), სადაც შივაისტურმა და შაქტისტურმა ტანტრიზმმა უდიდესი პოპულარობა მოიპოვა, მშრალმა მონასტრულმა აკადემიზმმა ხალხის მასებთან კავშირი დაჰკარგა. ბუდისტმა ოსტატებმა (მაჰასიდჰებმა) დაინახეს, რომ ტანტრული სიმბოლიკა, იკონოგრაფია და ენერგეტიკული პრაქტიკები გაცილებით ეფექტური იარაღი იყო ადამიანის გონებაზე ზემოქმედებისთვის. მათ აიღეს არსებული ტანტრული ფორმები და შენივთეს ბუდისტური შინაარსით (სიბრძნითა და თანაგრძნობით).4. მაჰასიდჰების მოძრაობა — სოციალური პროტესტი და შინაგანი პრაქტიკავაჯრაიანას საწყისებთან დგანან არა მონასტრის ინტელექტუალი ბერები, არამედ მაჰასიდჰები („დიდი მიღწევის მქონენი“ — 84 ლეგენდარული ოსტატი).ესენი იყვნენ საზოგადოებისგან განდევნილი ან ჩვეულებრივი პროფესიის ადამიანები (მჭედლები, მეთევზეები, მეფეები, ქსოველები).მათ დაამტკიცეს, რომ სულიერი გამოღვიძებისთვის აუცილებელი არ იყო მონასტერში გამოკეტვა და ტექსტების ზეპირად სწავლა.მათ ბუდისტური ფილოსოფიური სიბრძნე გადაიტანეს ყოველდღიურ ცხოვრებაში, სხეულებრივ გამოცდილებასა და იოგურ პრაქტიკებში.5. ორი საპირისპიროს ერთიანობა (სიმბოლიზმი)ტანტრამ შეძლო ორი დიამეტრულად განსხვავებული პოლუსის სინთეზი შინაგანი სიმბოლიკის მეშვეობით:კლასიკური ბუდიზმი (მამრობითი საწყისი)ტანტრიზმი / შაქტიზმი (მდედრობითი საწყისი)Thabb / მეთოდი (თანაგრძნობა, მოქმედება)Shesrab / სიბრძნე (სიცარიელის ჭვრეტა)სტატიკური გონება (ცნობიერება)დინამიკური ენერგია (პრანა/კუნდალინი)ფორმალური დისციპლინა ტრანსფორმაციული ძალა ტიბეტურ ხელოვნებაში ცნობილი „ინ-იან“ (მამა-დედა) გამოსახულება სწორედ ამის სიმბოლოა: არა სექსუალური აქტი, არამედ მეთოდისა (თანაგრძნობის) და სიბრძნის (სიცარიელის) განუყოფელი შერწყმა.ამრიგად, ეს ორი მოძღვრება ერთმანეთს არ „დაჯახებია“, არამედ შეივსო: ბუდიზმმა ტანტრას მისცა ღრმა ფილოსოფიური ბაზისი (სიცარიელე, ბოდჰიჩიტა, ეთიკა), ხოლო ტანტრამ ბუდიზმს მისცა ძლიერი, სწრაფი და პრაქტიკული ინსტრუმენტები (მანტრები, ვიზუალიზაცია, ენერგეტიკული იოგა).
============
საოცარია, რომ ვაჯრაიანა გავრცელდა მონღოლეთში, თუმცა შედეგი სახეზეა: ეს აგრესიული ერი გადაიქცა მშვიდობიან ერად და არ ზრუნავს მატერიალურზე.
იმპერია, რომელმაც XIII საუკუნეში ევრაზიის უდიდესი ნაწილი დაიპყრო, რამდენიმე საუკუნის შემდეგ თითქმის მთლიანად მონასტრულ, მშვიდობიან და სულიერებაზე ორიენტირებულ საზოგადოებად გარდაიქმნა.
ამ პროცესს რამდენიმე ისტორიული, პოლიტიკური და ფსიქოლოგიური მიზეზი ჰქონდა:

ბუდიზმის ორი ტალღა მონღოლეთში
პირველი ტალღა (XIII საუკუნე): ხუბილაი ყაენის დროს ტიბეტური ბუდიზმი (საკიას სკოლა) გახდა სახელმწიფო რელიგია, თუმცა ეს ძირითადად ელიტის დონეზე მოხდა და უბრალო მოსახლეობა კვლავ შამანიზმის ერთგული რჩებოდა.
მეორე ტალღა (XVI საუკუნე): ალთან-ხანისა და ტიბეტის III დალაი ლამას (ბსოდ-ნამს-გა-მწოს) შეხვედრის შემდეგ, ბუდიზმმა (გელუგის სკოლამ) მასობრივი ხასიათი მიიღო. სწორედ ალთან-ხანმა მიანიჭა სულიერ ლიდერს ტიტული „დალაი“ (მონღოლურად: „ოკეანე“ / ოკეანისდარი სიბრძნის მქონე).
რამ შეცვალა მონღოლთა მეომარი სული?
სისხლიანი მსხვერპლშეწირვების აკრძალვა:
ბუდიზმის მიღებამდე შამანისტურ ტრადიციაში მიღებული იყო ცხოველების (და ხშირად ადამიანების) სისხლიანი მსხვერპლშეწირვა. ბუდისტმა ლამებმა ეს პრაქტიკა მკაცრად აკრძალეს და ის ჩაანაცვლეს მშვიდობიანი რიტუალებით, რამაც საზოგადოების ყოველდღიური ზნეობა დამოკიდებულებების დონეზე შეცვალა.
მონასტრული სისტემა და დემოგრაფია:
გელუგის (ყვითელქუდიანების) სკოლა უდიდეს ყურადღებას უთმობდა ცელიბატს (უცოლობას) და მონასტრულ დისციპლინას. XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისისთვის:
მონღოლეთის მამაკაცთა მოსახლეობის დაახლოებით 30–40% ბერი (ლამა) იყო.
ამან რადიკალურად შეამცირა შობადობა, სამხედრო პოტენციალი და აგრესიული ექსპანსიის სურვილი. საზოგადოების უდიდესი ნაწილი სამხედრო ყაზარმების ნაცვლად მონასტრებში მოღვაწეობდა.
„კარმას“ იდეის გაცნობიერება:
მონღოლურ ცნობიერებაში ღრმად გაჯდა მიზეზ-შედეგობრიობის (კარმის) და „აჰიმსას“ (ძალადობისუარყოფის) პრინციპი. ძალადობა, მკვლელობა და რბევა, რაც ადრე ვაჟკაცობად ითვლებოდა, ბუდისტურ მსოფლმხედველობაში მძიმე ცოდვად და მომავალ ტანჯვად აღიქმებოდა.
მატერიალურზე უარის თქმა და „ნომადური სულიერება“
მონღოლთა ნომადურ (მომთაბარე) ცხოვრების წესს ბუდიზმის ფილოსოფია ბუნებრივად ერგებოდა.
ბუდიზმის მთავარი პოსტულატი — „არამუდმივობა“ (ანიჩა) — მომთაბარე ხალხისთვის, რომელსაც მუდმივი ქალაქები და სახლები არ გააჩნდა, ძალიან გასაგები აღმოჩნდა.
მატერიალური დოვლათის დაგროვება მომთაბარე ცხოვრებაში ისედაც უსარგებლო იყო; ბუდიზმმა კი ამას სულიერი განზომილება მისცა: ჭეშმარიტი სიმდიდრე შინაგანი მშვიდობა, განათლება და სულიერი დამსახურებაა (პუნია).

პოლიტიკური ასპექტი: ცინგის (ჩინეთის) დინასტიის როლი
შეცდომა იქნება, თუ მხოლოდ რელიგიურ ფაქტორს შევხედავთ. მონღოლეთის დამორჩილების შემდეგ, მანჯურიულმა დინასტიამ (ცინგის იმპერია) აქტიურად შეუწყო ხელი ტიბეტური ბუდიზმის გავრცელებას მონღოლებში.
მანჯურიის იმპერატორებს აწყობდათ, რომ მონღოლები — ოდესღაც საშიში მეომრები — გადაქცეულიყვნენ მშვიდობიან, მონასტრებზე დამოკიდებულ ხალხად.
იმპერია აფინანსებდა მონასტრების მშენებლობას და ლამებს საგადასახადო შეღავათებს აძლევდა.
ამრიგად, ვაჯრაიანამ შეძლო მონღოლური ცნობიერების „შინაგანი ალქიმია“: გარეგანი დამპყრობლური ენერგია მიიმართა შინაგან სულიერ პრაქტიკაზე. მეომარი, რომელიც ადრე ცხენზე ამხედრებული სხვა ხალხებს იპყრობდა, გახდა მედიტატორი, რომელიც საკუთარ ვნებებსა და გონებაზე იმარჯვებდა.

რელიგიის ექსპორტით არაერთ ქვეყანას გადაუჭრია პოლიტიკური პრობლემები და მიზნები. რაღა შორს წავიდეთ, ბიზანტიამ მოახდინა რელიგიის ექსპორტით საქართველოში თავისი გავლენის გამტკიცება, ხოლო დღეს რელიგია საქართველოში რუსეთის "რბილ ძალას' წარმოადგენს. თუმცა მონღოლებისგან განსხვავებით, ეს სულაც არაა დადებითი მოვლენა