დაღესტანი, ენები, ეთნოსები, კულტურა.

Kakha.G

რისი მიტროპოლიტი იყო?ingfari
ingfari

ის რომ ქართული ფეოდალური კულურის ფორმირებაში მონაწილეობას ნაკლებად იღებდნენცხოვრობდნენ საკუთარი კარჩაკეტილი სათემო ცხოვრებით

არავინ

გურიელები,რომელთა სამფლობელოც იყოmtiuli...

მამამისი?

მაგაზე არ ვკამათობ

და საინდან დავასკვნათ,რომ საერთოდ იყო?
ლაზი მოღვაწეები გვყავდა?
რაიმე ქართული კულტურის კერა იყო?
რაიმე ძეგლი შეიქმნა?

Dehumanizer
1.და ეს (კარჩაკეტილად ცხოვრება) რას ცვლის? მოღვაწე არც მაქედანაა, არც აქედან.

2.ჰოდა რა დასკვნა გამოვიტანოთ იქიდან, რომ ჩრდილიდან მოღვაწე არ გვყავს?

3.ეს არაა ასე, გურიელები წამოშობით ქვემო გურიიდან არ ყოფილან. ხოლო მფლობელობის მხრივ ჭანეთიც (ქართული ნაწილი) ეკუთვნოდათ და ქვემო გურიაც. უბრალოდ ერთი ადრე დაკარგეს, მეორე გვიან. ეს ქვემო გურია კი არის დაახლ.800 კვ.კმ, არც დიდად პატარა ვიდრე ჭანეთი, არც ნაკლებად დასახლებული. ჰოდა ვინ ვიცით მოღვაწე მაქედან 1540-იან წლებამდე?

პ.ს. მე ის მაკვირვებს რატომ ვუყენებთ იმაზე მაღალ მოთხოვნებს ჭანეთს ვიდრე სხვა რეგიონებს და რატომ გვიჩნდება ამგვარი კითხვა კონკრეტულად ამ მხარისადმი. დღეს რომ სახელმწიფო საზღვარი სარფთანაა ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ისინი ნაკლებად ინტეგრირებული იყვნენ ვიდრე სხვები. ჩოლოქთან რომ იყოს, პრინციპში იგივეს თქმა არ იქნებოდა რთული. მაგრამ ეს ხომ არ ნიშნავს რომ ქობულეთი ნაკლებად ინტეგრირებული იყო სიტყვაზე მე-15 საუკუნეში ვიდრე ჩოხატაური - ასეა აქაც. ისტორიას დღევანდელი საზღვრებიდან არ უნდა ვუყუროთ.

ingfari
სხვაგან წავედით
ძირითადი საკითხი არის შემდეგი - იყვნენ თუ არა ლაზები ქართული კულტურის შემოქმედთა შორის
თუ ვამბოთ, რომ კი, რის საფუძველზე ვამბობთ
თუ აღმოჩნდა ერთი კუთხე სადაური მოღვაწის კვალს ვერ მივაგენით, ეგ ნიშნავს იმას რომ ლაზეთშიც ასე იყო?
გასაგებია, რომ სურვილი გავქვს ვიპოვოთ, მაგრამ:
თუ არც მოღვაწე ვიცით
არც ძეგლია
არ გვაქვს ინფორმაცია, რომ ან რაიმე ნივთი შეიქმნა, ან წიგნი გადაიწერა ქართულად
ერთი შუა საუკუნეების ლაპიდარული წარწერაც (რაც თუნდაც მეზობელ დაღესტანში, ჩეჩნეთშიც კი არის) არ არის
---
რის საფუძველზე ვამტკიცოთ, რომ ლაზები ქართული კულტურის შემოქმედთა შორის იყვნენ?

ეხლა რაღაცებს ყვება აკა მორჩილაძე. გადაცემაა. ილია ორბელიანზეც თქვა რაღაცები. შამილს რომ ყავდა ტყვედ, აწვალებდაო. საჭმელს არ აჭმევდაო და მერე მიზეზი უთქვამს - ერეკლეს შვილიშვილი რომ ხარ მაგიტომო.

რატომ ერთი? რამდენიმე ჩამოვთვალეთ.

ეს ნიშნავს, რომ თუ მოღვაწეების არ არსებობის გამო ლაზების როლი ეჭვქვეშ დგას, მაშინ ის რეგიონებიც იგივე კრიტერიუმს უნდა დაექვემდებარონ. არადა ამ არგუმენტის გამოყენება მხოლოდ ლაზების შემთხვევაში ხდება. ხოლო თუ იმ რეგიონების როლი ეჭვქვეშ არ დგას, ჭანეთს რატომ ვარჩევთ?

იმავე საფუძვლით, რომლის მიხედვითაც ქვემო გურიაზე, სამცხის ზოგიერთ მხარეზე, აღმ.საქართველოს მთიანეთის მთელ რიგ რეგიონებზე ასეთი ეჭვიც კი არ გაგვჩენია როდესმე.

პ.ს. მე არ ვამტკიცებ გადაჭრით ისე იყო თუ ასე, მაგრამ ერთი რამ ცხადია დღევანდელი რეალობიდან არ უნდა გამოვიდეთ შუა საუკუნეებზე მსჯელობისას. ბევრს ეს მოსაზრება მხოლოდ იმიტომ უჩნდება, რომ დღეს საზღვარი სარფთანაა - რიზესთან რომ იყოს არც კი გაიფიქრებდა ამას. ხოლო ჩოლოქთან რომ იყოს, ვინიცობაა იმის მტკიცება დაეწყო, როგორ იყო ინტეგრირებული ჩოხატაური საერთო ქართულ სივრცეში, განსხვავებით ქობულეთისგან და ამაზე აეგო თეორიები. ეს მიდგომა მიუღებელია.

brdzolisunariani

მოდი, აჯობებს, თავიდან ის განვსაზღვროთ, "ლაზეთსა" და "ლაზეთის ლაზებში" რას/ვის გულისხმობ და ასევე ცალკე ყოფნაშიც რა მოიაზრე.

Dehumanizer
ხოფამდე ჭანეთი რომ შემოდიოდა ქართული სახელმწიფოს შემადგენლობაში, არ კამათობ.
საინტერესოა, შენი აზრით რით და როგორ მონაწილეობდნენ ხოფელი ლაზები ქართული ფეოდალური კულტურის ფორმირებაში? გვაქვს თუ არა ხოფის სექტორში ქართული ისტორიისა და კულტურის ძეგლები, საგანმანათლებლო კერა? შემოგვრჩა აქ დაწერილი წიგნი? ვიცით ხოფელი მოღვაწე, რომელმაც წვლილი დაიდო ამა თუ იმ სფეროში? ლაპიდარული წარწერა ხოფიდან?
იტყვი, რომ არა.
ამ შემთხვევაში როგორ წარმოგიდგენია ხოფელი ლაზების ცხოვრება ქართული სახელმწიფოს შემადგენლობაში - იყვნენ იზოლირებულად, ეწეოდნენ კარჩაკეტილ ცხოვრებას და ასე მონდომებული მცდელობით არ მონაწილეობდნენ ყველაფერ იმაში, რაც შენ მოგცემდა საშუალებას, დაგესკვნა, რომ ხოფელი ლაზები ქართული სახელმწიფოსა და კულტურის ნაწილი ყოფილან?

ჭანეთივით "მთის მხარე" ზღვისპირეთში მეორე არაა - მთელს აღმ. ჭანეთში ორადორი შედარებით გავაკებაა - გონიოსა და ნოღედში. სხვაგან მთელი ზღვისპირეთი პირდაპირ მთის ზოლს ებჯინება.
ჭანეთის (განსაკუთრებით მისი აღმოსავლეთის) განსახლებისა და ადგილობრივი მართვის სპეციფიკურობა სწორედ იმაში გამოიხატებოდა, რომ ის სწორედ ხეობებად/თემებად იყო დაყოფილი და ამგვარადვე იმართებოდა ხევისთავების (შემდგომში ოსმალურად "დერებეი"-დ წოდებული) მიერ. მმართველობის ეს ტრადიციული ფორმა იმდენად ძლიერი და მოუშლელი იყო, რომ თვით მე-19 ს-ის მიწურულამდე მოქმედებდა. ამ მხრივ ჭანეთის ეს ნაწილი დიახაც ძალინ საინტერესო პარალელს პოულობს აღმ. საქ-ოს მთიანეთთან.
რაც შეეხება სანაპირო დაბებს - ეგენი იყო ე.წ. ნოღები, რომლებშიც მცირე (და ხშირ შემთხვევაში, მხოლოდ პერიოდული, სეზონური) ბაზრობები იმართებოდა და შემდგომ თითქმის იცლებოდა ხალხისგან. მათი შედარება საქართველოში ცნობილ არათუ მსხვილ, არამედ საშუალო დონის საქალაქო, საბაზრო ცენტრებთან თუ წერტილებთან არ შეიძლება.

Kakha.G

კახა, გერმანე სატრაპელის/ოფის მიტროპოლიტი იყო. რიზეში მაგ დროს კათედრა მოშლილი ჩანს.

Dehumanizer

ნიშნავს იმას, რომ შეიძლება ლაზეთშიც ასე იყო და ამის გამო არავის აქვს საფუძველი, თქვას, ლაზები ამა და ამაში არ მონაწილეობდნენო. მარტივი ლოგიკაა.

მე მგონი, შენ კარგად უნდა იცოდე, რომ იგივე დაღესტნისა თუ ჩეჩნეთისგან გასხვავებით, ლაზეთში (ლაზურ ლაზეთს რასაც ვეძAხით) რამე სახის არქეოლოგიური გათხრები და ამგვარი სამეცნიერო ექსპედიციები დღემდე არსად არავის მიერ ჩატარებულა. არცერთი ციხე-ნაციხარი, ნაეკლესიარი და სასაფლაო გათხრილი, აღწერილი და შესწავლილი არაა. შესაბამისად, ამგვარად საკითხის დასმა, თვითნებური და უსაფუძვლო პასუხი და ამით რამის გადაწყვეტა სერიოზული ვერ იქნება.

თქვენი აზრით, ესენი რას შეიძლება ნიშნავდეს:

1)
1. "არს ქალაქი მცირე რიზა ზღვის კიდეზედ... ხოლო ამის დასავლეთით ჩამოვარდების მცირე მთა, კნინღა ზღვამდე, ჭანეთის მთიდამ. და ესე არს საზღვარი საქართველოსი და საბერძნეთისა... აქა არს რკინის პალო, აქავ არს სატყეპელა. აქ აღაშენა მეფემან არჩილ მოწამემან ციხე შემდგომად ყრუს შემოსვლისა";

2. [ბექას] "ჭანეთი სრულად მოსცა ბერძენმა მეფემან კომნინოსმან"

3. "ოდესმე გურიელს ეპყრა აჭარა და ჭანეთიცა, გარნა არს ესე ორნი აჭარა და ჭანეთი სამცხისანი";

4. "დაჯდა ათაბაკად ყვარყვარე ძე მზეჭაბუკისა, ამას მოუხდა მეფე ბაგრატ იმერეთისა შემწეობითა დადიან გურიელისათა და შეიბნენ მეფე და ათაბაკი და სძლია ათაბაკსა და შეიპყრეს. და პატიმარ ჰყო მეფემან ათაბაკი ყვარყვარე. შემწეობისათვის მისცა მეფემან გურიელსა აჭარა და ჭანეთი, და საათაბაგო დაიპყრა მეფემან იმერეთისამან ბაგრატ".

5. "არამედ გურიელს კნინღა თუ მიუღეს ოსმალთა ჭანეთი. ხოლო ესე მზეჭაბუკ დაეზავა ოსმალთა მორჩილებისა პირსა ზედა. ამით მიუხუნა გურიელსა ბრძოლითა აჭარა და ჭანეთი და დაიპყრა თჳთ. "

6. "ჟამსა ამას მიუღეს გურიელსა ოსმალთა აჭარა და ჭანეთი და აღაშენესთ ციხე ოსმალთა გონიას და ბათომს".

7. "ძე ყუარყუარესი ქაიხოსრო. ამან ქაიხოსრომ იწყო მეგობრობა გარემოსთა მისთა მეფეთა და დაიპყრა საათაბაგო და განაგებდა მორჩილებასა შინა თჳსსა. არამედ ჟამსა ამისსა იწყეს კირთება აზრუმ-ტრაპიზონის ფაშათა საათაბაგოსი და ჭანეთისა"

8. "მხარე [სულეიმან კანონმდებლამდე] ურჯულო ქართველის სამფლობელო იყო" (მე-16 ს. ოსმალური წყარო რიზეს მხარის შესახებ).

9. "საქართველო შვა გაიყვეს. სამცხე და ქართლი და კახეთი ყაენსა, იმერეთი, ოდიში და აფხაზეთი, გურია და ლაზის ქვეყანა ხონთქარსა“.

(ჭანეთის აღმოსავლეთზე ასეთი ცნობები სხვაც/უცხოურიც ბევრია).

2) რაზე შეიძლება მეტყველებდეს ჭანეთის აღმოსავლეთში ისეთი წარჩინებული ქართული საგვარეულოების დამოწმება, როგორებიცაა: დადიანები, ჯაყელები, შალიკაშვილები, ჩიქოვანები, ჩხეიძეები/ჩხეტიები, მხეიძეები/ხეციები, ჩიჩუები/ჩიჩუვები. არის საფუძვლიანი ვარაუდი, რომ გულაბერისძეთა საგვარეულოც აქედანაა წარმოშობით. (შედარებისთვის, შეგიძლიათ მოიყვანოთ აქ დამოწმებული ბერძნულ-ბიზანტიური საგვარეულოები).

3) რაზე შეიძლება მეტყველებდეს აქ ქართული -ვან, -იან, -ვა/-უა, -ია, -ძე, -შვილ სუფიქსებითა და სუფიქსოიდებით წარმოებული გვარსახელების ძირითადულობა? (აქაც, შედარებისთვის შეგიძლიათ მოიყვანოთ აღმ. ლაზებში (მოლაზურე ლაზებში) მასიურად გავრცელებული ბერძნული წარმოების გვარსახელები.)

4) რაზე შეიძლება მეტყველებდეს 1917 წ. სრულიად საქ-ოს საეკლესიო კრების დებულებით სატრაპელის ძველი ეპარქიის (რიზეს, ხოფისა და ათინის ოლქების მომცველი) დასახელება ქართული ეკლესიის სამწყსოდ? (აქაც, შეგიძლიათ მოიყვანოთ ცნობები მაგ. მე-14-17 ს-ებში ამ მხარის სხვა ეკლესიის მიერ ფლობაზე).

ingfari
რატომ თვლი, რომ ლაზების მიერ ქართული კულტურის შექმნაში თანამონაწილობა იმდენარ აშკარა რაომ მტკიცებულებაც კი არ ჭირდება?
და რადგან მტკიცებულება არც არის და მაიც აშკარაა, შეგვიძლია დამტკიცებულად ჩავთვალოთ?
BRUTHA

არა

მაგაშია საქმე რომ არ არის რაიმე შექმნილი
მთიანი და სანაპირო ნაწილების თაობაზეც გეთანხმები
თუ რამე იცი, კი ბატონი გისმენ

ხავსს გამოკიდებაა

ექსპედიციები ამ ბოლოდ დროსაც ხომ არის
რამდნეიმე ნაეკლესიარი / ოხვამეც იყო, მაგრამ ამთზე ქართულ წარწერაზე მე არაფერი მსმენია
1-9-ს რაც შეეხება
ზოგადად არ ვკამათობ, რომ ლაზეთის ნაწილი პერიდულად შედიოდა სხვადასხვა ქართული სახელმწიფოსაფრგლებში

მიგრაციაზე მხარეებს შორის

კარგი რა...
მართლა ღირებულ და საინტერესო არგუმენტებს, რარაც სასწაულს რატომ მოაყოლებ ხოლმე
რა სატრეპელას ეპარქია??
როდის შემოდიოდა ქათული საპატრიარქოს სამწყსოში? ვინ იყვნენ ეპისკოპოსები? რომელი ტაძარი იყო კათედრალური?

BRUTHA
ოფის ანუ რიზეს დასავლეთით რომ ოფია?

Dehumanizer

ჰოდა, მაგას გეკითხები - იზოლირეულად და კარჩაკეტილად ცხოვრობდნენ ქვეყანაში? როგორ წარმოგიდგენია ეს? მით უმეტეს, სასაზღვრო ზონის მოსახლეობისთვის.

ხავს გამოკიდებაც არაა, ხოფასა თუ კუკულათში გადაწერილი სახარება არ გვაქვს და ამიტომ აქაურებს ქართული კულტურის ნაწილად ვერ მივიჩნევთო.

არცერთ იმ ექსპედიციას იქ სადმე გათხრები არ (ვერ) უწარმოებია.
წარწერებზეც ვერაფერს გაიგებდი - არ შესწავლილა ამ მხრივაც.

სამეგრელოში, აფხაზეთში, სვანეთში, ლეჩხუმში ადგილობრივებში რომ -ვა/-ვან, -ია/-იან, -უა/-უვა, -ძე, -შვილ გვარები გვაქვს, ეგ მიგრაციის შედეგია?
კაი, მიგრაციაა.
მიგრაციამდე რა ფორმის გვარებს ატარებდნენ მაგ. მეგრელები?

სოტიროპოლის[ა და ალანიის] ეპარქია. შემოდიოდა მას მერე, რაც ეს მხარე 1297-ში ჯაყელებმა მიიღეს კომნენისგან. მიტროპოლიტებიდან ცნობილია გერმანე - სამწყსოდან დევნილი და აფხაზეთის კათლიკოსის საშუამავლო წერილით მოლდოვის მთავრისა და მოსკოვის მეფისთვის დახმარების მთხოვნელი.
კათედრალი იყო ოფის ღვთისმშობლის სახ. ეკლესია. განდევნისას ასევე შემორჩენილი ჰქონდა წმ. თეოდორე ტირონის სახ. ერთი მონასტერიც ზღვისპირად.

Kakha.G
დიახ, ქალაქი ოფი (Of) ტრაპიზონის ილში.

ჩემი აზრი ასეთია - რა როლი/თანამონაწილეობა ჰქონდათ ლაზების უახლოეს მეზობლებს იგივე ექნებოდათ მათაც. მაგალითად XIV-XVI სს.-ში დღევანდელი ქობულეთის ან ქედის მუნიციპალიტეტებში მცხოვრებ მოსახლეობას არ მგონია მეტი თანამონაწილეობა ჰქონოდა იმაში რაზეც შენ უთითებ, ვიდრე დღევანდელი ქემალფაშას ილის მოსახლეობას ჰქონდა. ყველა მხრივ ერთ სივრცეში იყვნენ.

ამდაგვარი მიდგომა დიდწილად განპირობებულია იმით, რომ საზღვარი გადის სარფთან. დღევანდელი რეალობიდან გამომდინარე შუა საუკუნეებში წარმოსახვითი კულტურული საზღვრის იქ დასმა, სადაც ის არ უნდა ყოფილიყო (არაფერი მიგვითითებს, რომ დღევანდელი საზღვრის აქეთა და იქითა მხარეები რაიმეთი განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისგან) გაუმართლებლად მიმაჩნია. ეს მიდგომა ასეთია - "რაც დღეს აქეთაა ის თავისთავად მოაზრებულია და კითხვა არ ჩნდება, რაც იქითაა აი იმაზე სხვა კრიტერიუმები გვაქვს."

ბერძნული წარწერები თუა აღმოჩენილი
საქმე ხომ ასე დგას რომ ან საქართველოა ან საბერძნეთი
ერთი ვერსიის პლიუსი მეორის მინუსია

კარგი თემაა, ჩავინიშნავ და გადავიკითხავ მოგვიანებით

ingfari

ქობულეთში ხინოს კათედრა იყო
მთიან აჭარაში სხალთის ტაძარი.. გადმოცემით ხულოში დაახლოებით იგივე სტილის უფრო დიდი ტაძერი იდგა
BRUTHA

ანუ, ვთანხმდებით რომ ლაზებს არ შეუტანით რაიმი წვლილი და უბრალდო მიზეზზე ვკამთობთ?

არა, ხოფასა თუ კუკულათში გადაწერილი სახარება.. არამედ ზოგადად რაიმე მაინც
მგონი უფრო არ ხვდები, ვიდრე ვერ ხვდები.. მაგრამ მაინც შევეცდები სხვანარად ავხსნა
აი, ლაზებს ძაან ტვინს რომ ვუბურღავთ ქართველობის შეტენვით, უბრალოდ რომ გკითხოს რაიმე ნივთი მითხარი, რაც ლაზეთში შეიქმნა, ან ინახებოდა ... გავქვს რამე... როგორც აფხაზეთიდან ბედიის ბარძიმი და მოქვის სახარება.. სვანეთიდან უამრავი რელიქვია, თვით იქ შენახული ადიშის ოთხთავის ჩათვლით.. სამეგრელოდან ხობში შენახული თამარის ჯვრის ან დადიანის კარზე გადაწერილი ვეფხისტყაოსნის მსგავსი
ერთი არტეფაქტი რაც ამ მხარესთან იქნება კავშირში??
კი, ეგ მხარე ოსმალების ქვეშ მოხვდა... მაგრამ მთელი სამცხდან ხომ გადაარჩინეს უამრავი რელიქვია

რამეს რომ აღმოაჩენენ, იმედია გაგვაგებინებენ

მეგრელები რა შუაშია?

ოფის ტაძარი ქართული კულტურის ძეგლია?
იქ ქართულად წიარვდნენ?
ალევარი

ბერძნული წარწერები მთელს საქართველშია აღმოჩენილი
მაგით ვერ იმსჯელებ

This post has been edited by Dehumanizer on 23 Jan 2021, 23:50

Dehumanizer
ჰო, მაგრამ ვინ ვიცით ხინოს ეპისკოპოსებიდან მაგ დროს? მოღვაწეების არ იყოს. ზოგადად საეპისკოპოსო აგერ ზევით დასახელდა ჭანეთში.

რაც შეეხება ხულოს ეკლესიას, ეს გადმოცემა ზაქარია ჭიჭინაძემ არ ჩაიწერა? ჭანეთი მან ასევე მოიარა და შეისწავლა? აჭარაში სულ ცოტა ნაეკლესიარია შემორჩენილი, 1878 წლის მერეც ოსმალეთში რომ დარჩენილიყო იმათი კვალიც წაიშლებოდა. ჭანეთზე რა უნდა ვთქვათ? ოსმალობა უფრო ადრე დაიწყო და არც როდესმე დასრულებულა დიდწილად. გამუსლიმებამდე ქრისტიანები იყვნენ, უეკლესიოდ არ იქნებოდნენ.

ეს რაც დაწერე არც ამ (მიკრო)რეგიონების განსხვავებულ ყოფაზე მიუთითებს, არც კულტურულ წვლილზე და ა.შ.

რაც შეეხება მათ ქართველობა/არქართველობას დღეს, ეს სულ სხვა თემაა და იმასთან კავშირში არაა რაზეც ჩვენ ვწერთ. 2021-ში რომ ქემალფაშაში არ ქართველობენ, ხოლო გონიოში კი (ან სხვა ახლომახლო ლაზურ თუ არალაზურ სოფელში), ეს იმას ხომ არ ნიშნავს 1521-ში ამ დასახლებებში განსხვავებული იდენტობა ჰქონდათ? ცხადია ის ისეთი არ იყო როგორიც დღეს გვაქვს, მაგრამ ერთნაირი კი იყო ორივეგან.
* * *
რატომ ვიყენებთ რაიმეს განმსაზღვრელად დღევანდელ საზღვარს შუა საუკუნეების რეალობაზე საუბრისას? ეს საზღვარი ხომ ბევრად გვიან დადგინდა, დიდწილად შემთხვევითი, გეოგრაფიულად არაბუნებრივი და ისეთი გარემოებების შედეგია, რომლებზეც გამორიცხულია რაიმე ცოდნოდათ/ევარაუდათ მაგ.600 წლის წინ?

Dehumanizer

ანუზე მერე ვისაუბროთ. კითხვები დავსვი და პასუხი ვერ მივიღე.

ბედია და მოქვი - უზარმაზარი საეპისკოპოსოს ცენტრები. ამათ ადრი მეათედი ჭანეთის სოფლებს?

სვანეთს მთელ კავკასიაში გამორჩეული მჭედლობის სკოლა ჰქონდა.
შეგიძლია შეადარო ლაზური ხუროთმოძღვრების (მ.შ. ხალხურის) სკოლა - ნახევარი საქართველოს ხალხური არქიტექტურის შემქმნელი.

ერთ-ერთი ძლიერი ქართული სახელმწიფოს მმართველთა მთავარი საძვალე და დიდი სასულიერო ცენტრი.

ამავე სახელმწიფოს ცენტრი.
ამათ თავიანთი მნიშვნელობით შენ ვერ შეადრი ჭანურ სოფლებს. ეს იგივეა, ჩამლიჰემშინი შეადარო ქუთაისს და არქაბი ანაკოფიას.
ჭანეთის მხოლდო ნაწილი - მისი აღმოსავლეთი შემოდიოდა ქართულ სამხელმწიფოში და ის ყოველთვის წარმოადგენდა პერიფერიის პერიფერიას. ბედიას, მოქვს, ცაიშს, ჭყონდიდს თუ არტანუჯს ჭანური ხევის სოფლები ან სეზონური ბაზრობები შეადარო, არ იქნება მართებული. ყველას იმ დონე შეჰქონდა წვლილი, რისი გაბარიტებიც ჰქონდა.
ის კი არა, სანამ გურიელებმა იმერეთის მეფისგან განკერძოება არ მოინდომეს, მანამდე არც მთელ გურიაში არსებობდა საეპისკოპოსო კათედრა და მთელი საერისთავო ქუთაისელის სამწყსო იყო.
უკიდურესად სწორხაზოვანი და გაუმართლებელია ის შედარებები ("ბარძიმი არ გვქონდა, ოთხთავი არ გვქონდა და ვერ მივიჩნევთ") რაც შენ აქ მოგყავს.

იმ შუაშია, რომ სამეგრელოში გავრცელებული გვარები, რასაც მეგრულ გვარებს ვეძახით, წარმოებულია ქართული გვარმაწარმოებელი სუფიქსებით და ეს ამ შემთხვევაში უპირობოდ მიანიშნებს იმაზე, რომ აქაური მოსახლეობა პოლიტიკურადაც, კულტურულადაც (მ.შ. ეკლესიურად), ეკონომიკურადაც და სოციალურადაც იყო/არის ერთიანი ქართული ერობის განუყოფელი წევრი და შემადგენელი.
აღმოსავლეთ ლაზეთის ადგილობრივი ლაზური გვარსახელები (დამოწმებული ქართულ, ოსმალურ, ბერძნულ წყაროებში), არათუ მსგავსი, არამედ ერთი-ერთზე იგივეობრივია სამეგრელოს გვარსახელებთან - თავისი წარმოების წესებითაც და ფორმებითაც. თუ მეგრელების შემთხვევაში ეს რამეზე მეტყველებს, სრულიად იგივეზე მეტყველებს ეს ჭანების შემთხვევაშიც. განსხვავება მხოლოდ ერთ რამეშია, რამაც დღევანდელი გადასახედიდან შეიძლება შექმნას ცრუ წარმოსახვა - ჭანეთის მხარეზე კონტროლის დაკარგვა და აქ ქართული კულტურის (და ა.შ.) ჩანაცვლება ოსმალურით/თურქულით, რაც უწყვეტად გრძელდება 5 საუკუნეა.
ლაზი, ვინც თავს ქართველად მიიჩნევს, ქართველია და არანაკლებ ტვინის ბურღვაა "ლაზები ქართველები არ არიან" 24 საათიანი დაუღალავი ღწვა, იმიტომ, რომ ვერავინ დაასახელებს, რატომაა თურქეთის მოქალაქე 50 ლაზის თვითაღქმა უფრო მნიშვნელოვანი საქართველოს მოქალაქე 1 ლაზის თვითაღქმაზე.

ამასაც შევეშვათ. ძალიან პრიმიტიულად ვიტყვი - დაღესტანზეა თემა და ავიღოთ დაღესტნელები, გინდა უზბეკები, ყაზახები, კომელები, ბალყარელები, ჩუვაშები... არცერთია რუსი. სლავებიც კი არ არიან. ყველა მათგანი, კაი ხანია, გვარსახელს აწარმოებს რუსული სტილით - რუსულად. არ მეტყველებს ეს იმაზე, რომ ისინი ყოფილან/არიან რუსეთის სახელმწიფოს, რუსული კულტურის ნაწილი და მონაწილეობ[დნ]ენ ყოველვე რუსულის შექმნაში იმ დონეზე, რაც მათგან შეიძ₾ება მიიღოს/მიეღო რუსულ სახელმწიფოს?

იქაური მიტროპოლიტი ქართული ეკლესიის ქვემდებარე იყო და მისივე წერილით, კათედრაც კი წმ. ნინოს დაარსებული ყოფილა.
ტაძარი არქიტექტურულად ქართული იყო თუ გოთიკური, ვერაფერს ვიტყვით - არაა შემორჩენილი. ვერც წირვის ენაზე ვიტყვით რამეს. სრულიად დასაშვებია, ყოფილიყო ქართულადაც.
ცნობისთვის, ახტალაში ქართული ეკლესიის კათედრა იქ ერეკლემ მის მიერ ჩამოსახლებული ბერძნულენოვანი გუმუშჰანელი/ქალდი მეტალურგების საფუძველზე აღადგინა და ეპისკოპოსადაც იქიდანვე მოწვეული სოფრონი დასვა. მიუხედავად ენოვანებისა, აქაურობა ქართული ეკლესიის სამწყსოს წარმოადგენდა და არავის მოუვა აზრად, ამის გამო ახტალის საეპისკოპოსო სხვა რომელიმე ეკლესიას (მაგ. კონ-პოლისას) მიაწეროს, ან დაეჭვდეს კათედრის ქართულობაში.

ingfari

ჭიჭინაძემ ლაზეთიც მოიარა. ამაზე ის წერს კიდეც. მაგრამ აჭარის შემთხვევაში თუ სანდოდ ეჩვენებათ მისი ცნობები, ლაზეთის შემთხვევაში, დღეს ლაზობით დაინტერესებულ და ჭიჭინაძის ცნობების მცოდნე წრეებში მისი ეს ცნობები უპირობოდ ფანტაზიად მიიჩნევა.