„არბორეოლითური საზოგადოება“ ანუ წინარე ნეოლითური საზოგადოება 
I. როდის დაიწყო ხეხილის „მოშინაურება“?
ქრონოლოგიურად:
ზედა პალეოლითი (≈ 20 000–12 000 BP)
→ ველური ხეხილის შერჩევითი გამოყენება
ეპიპალეოლითი / მეზოლითი (≈ 12 000–9 500 BP)
→ ინტენციური მოვლა: დაცვა, გადარგვა, თესლის შერჩევა
ნეოლითი (≈ 9 500 BP–)
→ სისტემური მიწათმოქმედება (მარცვლეული)
ანუ: ხეხილი „მოშინაურდა“ ნელა, მარცვლეულამდე და შემდეგშიც.
II. რატომ დაიწყო ხეხილი ასე ადრე?
1. ხეხილი არ მოითხოვს მინდორს, არ არის საჭირო ტყის გაჩეხვა, არ არის წლიური ციკლის სრული კონტროლი
➡ ეს იდეალურად ერგება მობილურ, ნახევრად დამკვიდრებულ ცხოვრებას.
2. ხეხილი = დროის დაგროვება
ხე: დღეს დარგავ, შედეგს წლების შემდეგ იღებ
➡ ეს ნიშნავს: მომავალზე ფიქრს, თაობათაშორის მეხსიერებას
ეს უკვე კულტურული რევოლუციაა, მაგრამ ჯერ არა ნეოლითი.
3. ტყე როგორც პარტნიორი
პრე-ნეოლითურ ფაზაში:მადამიანი არ „იმორჩილებს“ ბუნებას, არამედ თანაარსებობს მასთან
➡ ეს განსხვავდება ნეოლითისგან, სადაც იწყება: მიწის რეგულარული დამუშავება, ლანდშაფტის გარდაქმნა
III. რა ტიპის საზოგადოება იყო ეს?
შეიძლება ვუწოდოთ: „არბორეოლითი“ (არაოფიციალური ტერმინი)
მისი ნიშნებია: ნახევრად მომთაბარე ცხოვრება, სეზონური ბანაკები, ხეხილის, თხილის, ვაზის, ზეთისხილის მოვლა, ცხოველებთან და მცენარეებთან სიმბიოზური ურთიერთობა
IV. კულტურული შედეგები (ძალიან მნიშვნელოვანი)
1. დრო ჯერ კიდევ ციკლურია, მაგრამ ღრმავდება, ხე ბრუნდება ყოველ წელს, მაგრამ მისი სიცოცხლე გრძელია
➡ ჩნდება: გენეალოგიური აზროვნება
„ჩვენი ხე“, „ჩვენი ადგილი“
2. საკუთრება ჯერ კიდევ სუსტი ცნებაა
ხე ეკუთვნის თემს,არა ინდივიდს
➡ სოციალური ჰორიზონტალობა ნარჩუნდება.
3. რელიგიური სიმბოლიკა აქ ჩნდება:
წმინდა ხე
სიცოცხლის ხე
ნაყოფიერების ხე
ეს სიმბოლოები უფრო ძველია, ვიდრე: დედა-ღვთაების ტაძრები, მარცვლეულის კულტები
V. კავშირი ენასთან
ხეხილზე დაფუძნებულ კულტურებში: პროცესი მნიშვნელოვანია, არა აქტორი
„იზრდება“, „მწიფდება“, „მოდის დრო“
➡ ეს იდეალურად ეხმიანება: ერგატიულ / პროცესულ ენებს, ზმნაზე ორიენტირებულ აზროვნებას
ამიტომ ქართველური, ბასკური, დრავიდული ასე კარგად ინარჩუნებენ ამ ლოგიკას.
VI. ნეოლითი = გარღვევა და არა დასაწყისი
ნეოლითი: არ იწყებს კულტურას ნულიდან
არამედ ამძაფრებს და ასტანდარტიზებს უკვე არსებულ პრაქტიკებს
ხეხილი:
პრე-ნეოლითური მემკვიდრეობაა, რომელიც ნეოლითში „ჩაიდო“ მარცვლეულის სისტემაში
მოკლე დასკვნა
ხეხილის მოშინაურება არის
პირველი ნაბიჯი ადამიანის მიერ დროის, მომავლის და ლანდშაფტის გააზრებისკენ,
რომელიც მოხდა ჯერ კიდევ ნეოლითამდე —
ნახევრად მომთაბარე, მაგრამ უკვე ღრმად კულტურულ სამყაროში.
I. რას ვგულისხმობთ „არბორეოლითურ საზოგადოებაში“ (შეჯამება)
ეს არის პრე-ნეოლითური / ადრენეოლითური ცხოვრების ფორმა, სადაც: ძირითადი რესურსია ტყე (ხეხილი, თხილი, ველური ვაზი)
ცხოვრებაა ნახევრად დამკვიდრებული
მიწა არ მუშავდება სისტემურად, მაგრამ ლანდშაფტი „მოვლილია“
დრო არის გრძელი, თაობათაშორისი
სოციალური სტრუქტურა — დეცენტრალიზებული
II. ჩრდილო-კავკასიური ენებითან კავშირი
შეჯამება:
გეოგრაფია
ჩრდილო-დასავლური და ჩრდილო-აღმოსავლური კავკასიური ენები ყალიბდება:
მთიან–ტყიან ზონაში
მკვეთრი ვერტიკალური ეკოლოგიით
შეზღუდული სახნავი მიწით
➡ ეს გარემო არ უწყობს ხელს კლასიკურ მარცვლეულ ნეოლითს.
III. ენობრივი პარალელები „არბორეოლითურ ლოგიკასთან“
აქ იწყება რეალური კავშირი.
1. უკიდურესი პროცესულობა
ჩრდილო-აღმოსავლურ კავკასიურ ენებში:
ზმნა აღწერს მდგომარეობას, ცვლილებას, შედეგს
მოქმედი პირი ხშირად მეორეხარისხოვანია
➡ ზუსტად ის ლოგიკა, რაც ხის ზრდის, მომწიფების, დაცდის კულტურაშია.
2. ერგატიულობა (ძალიან მკაფიო)
განსაკუთრებით დაღესტნურ ენებში
მოქმედი პირი არ არის ცენტრი
➡ ბუნებრივი პროცესები უფრო „მთავარია“, ვიდრე აგენტი.
3. სივრცის ზუსტი გრამატიზაცია
უამრავი ლოკატივი, მიმართულებითი, ვერტიკალური კატეგორია
„ზემოთ/ქვემოთ“, „შიგნით/გარეთ“, „მთისაკენ/ხეობაში“
➡ ტყიან-მთიანი ლანდშაფტის ენობრივი ანარეკლი.
IV. სოციალური სტრუქტურა და ენა
1. ცენტრალიზებული ძალის არქონა
ისტორიულად:
ჩრდილო კავკასიაში სუსტია ადრეული სახელმწიფოები
ძლიერია თემური თვითორგანიზება
➡ ენაში: სუბიექტის სუსტი პრივილეგია
ნაკლები „გმირული“ ნარატივი
2. კოლექტიური ცოდნის ენკოდირება
ტერმინების სიუხვე მცენარეებზე, რელიეფზე, სეზონებზე
ნაკლები აბსტრაქტული იერარქიული ლექსიკა
➡ ეს კარგად ერგება არბორეოლითურ მოდელს.
რაც შეიძლება ითქვას:
ისინი ინარჩუნებენ ენაში ისეთ სტრუქტურებს,
რომლებიც კარგად მუშაობს ტყეზე, ხანგრძლივ პროცესებზე და კოლექტიურ ცხოვრებაზე მორგებულ საზოგადოებაში
შედარება ქართველურთან
ქართველური-----------------------------ჩრდილო-კავკასიური
ადრეული მიწათმოქმედება------------უფრო გვიანი და შეზღუდული
ქალაქური ტრადიციის მიღება---------მინიმალური
ენობრივი სტაბილურობა---------------უკიდურესი დივერსიფიკაცია
„არბორეოლითი → ნეოლითი“---------„არბორეოლითი → მთის ადაპტაცია“
(ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავება)
➡ ქართველურმა „გადაიტანა“ ეს ლოგიკა ნეოლითსა და შემდეგშიც,
ჩრდილო-კავკასიურმა კი კონსერვაცია მოახდინა იზოლაციაში.
წინასწარი დასკვნა
ჩრდილო-კავკასიური ენები არ არის „არბორეოლითის ნაშთი“ პირდაპირი მნიშვნელობით,
მაგრამ ისინი წარმოადგენენ
ენის ფორმებს, რომლებიც საუკეთესოდ ფუნქციონირებს ტყიან, მთიან, ხანგრძლივ და არაინტენსიურ ეკოლოგიურ სისტემაში —
ზუსტად ისეთში, როგორსაც „არბორეოლითურ საზოგადოებას“ ვუწოდებთ.
ახლა კონკრეტულად
არბორეოლითური მოდელის კუთხით — შედარებები ქართველურებთან:
A. ქართველური ენები
ქართველურში:
ერგატიულობა ორგანულად ჩაშენებულია ზმნურ სისტემაში
პოლიპერსონალიზმი — სტრუქტურის ბირთვი
ზმნა = პროცესის „სცენარი“
ნომინალიზაცია და სტატიკური სივრცე — ცენტრალური
➡ ეს ნიშნავს: არბორეოლითური ლოგიკა არა მხოლოდ შენარჩუნებულია,
არამედ განვითარდა და გადაიტანა ნეოლითში, ბრინჯაოსა და ისტორიულ ეპოქაში.
ქართველური = გრძელი უწყვეტობა
B. ჩრდილო-კავკასიური ენები
აქ:
ერგატიულობა — ძალიან მკაფიო ✔
პროცესულობა — უკიდურესი ✔
სივრცის გრამატიზაცია — გამორჩეულად დეტალური ✔
მაგრამ: ზმნური სისტემა ხშირად უფრო „ფრაგმენტულია“
პოლიპერსონალიზმი ნაკლებად ცენტრალური
ენები ძლიერად დაიშალა (დივერსიფიკაცია)
➡ ეს ნიშნავს: არბორეოლითური ლოგიკა აქ კონსერვირდა იზოლაციაში,
მაგრამ არ გადაიქცა ფართო ცივილიზაციურ მოდელად.
ჩრდილო-კავკასიური = კონსერვაცია, არა ტრანსფორმაცია
IV. შედარებითი შეჯამება (ძალიან პირდაპირ)
კითხვა----------------------------------------ქართველური---------==-----------ჩრდილო-კავკასიური
არბორეოლითური ლოგიკის სიღრმე------ძალიან ღრმა----------==----------ღრმა
სისტემურობა---------------------------------ინტეგრირებული-----==----------ფრაგმენტული
ნეოლითთან გადაბმა------------------------ძლიერი-----------------------------სუსტი
ისტორიული უწყვეტობა--------------------მაღალი-----------------------------დაბალი
ენის „ცივილიზაციურობა“------------------მაღალი-----------------------------დაბალი
ეკოლოგიური ადაპტაცია-----------------ტყე → ველი → ქალაქი-------------ტყე → მთა
V. მაშ ასე საბოლოოდ თუ ვკითხულობთ:
„არბორეოლითური კულტურული მოდელი რომელთან არის უფრო ორგანულად დაკავშირებული?“
პასუხი არის:
ქართველურთან — უფრო ღრმად, უწყვეტად და ტრანსფორმაციულად,
ჩრდილო-კავკასიურებთან — უფრო პარალელურად და კონსერვაციულად.
ან უფრო მარტივად:
ქართველური — არბორეოლითის მემკვიდრე, რომელმაც გზა განაგრძო
ჩრდილო-კავკასიური — არბორეოლითის მემკვიდრე, რომელმაც თავი შეინახა
This post has been edited by Laughing-Buddha on 10 Jan 2026, 02:45
ქართველთა ეთნოგენეზი
