ჩათის ანალიზი......
თუ „**მიშას ფენომენს**“ მხოლოდ სააკაშვილის პიროვნებად არ შევხედავთ და მას **პოლიტიკურ-სოციოლოგიურ მოვლენად** განვიხილავთ, საინტერესო სურათი ჩნდება: საქმე გვაქვს არა მხოლოდ ერთ პოლიტიკოსთან, არამედ იმასთან, თუ როგორ შეიძლება საზოგადოებაში ერთმა ლიდერმა **რეფორმა, იმედი, კონფლიქტი, იდენტობა და პოლიტიკური მტრობა ერთ სიმბოლოდ შეკრას**.
1. რატომ გახდა სააკაშვილი „ფენომენი“
სააკაშვილი ხელისუფლებაში მოვიდა იმ დროს, როდესაც სახელმწიფო ინსტიტუტების მიმართ უკმაყოფილება ძალიან მაღალი იყო. 2003 წლის ვარდების რევოლუციას წინ უძღოდა კორუფცია, სუსტი სახელმწიფო მომსახურება და პოლიტიკური სისტემის მიმართ იმედგაცრუება. 2004 წლის დასაწყისში სააკაშვილმა საპრეზიდენტო არჩევნებში დაახლოებით 96% მიიღო, რაც მის საწყის პოლიტიკურ ლეგიტიმაციას ძალიან ძლიერს ხდიდა. ([World Bank][1])
ამიტომ მისი პოლიტიკური პროდუქტი მხოლოდ პროგრამა არ ყოფილა. ის წარმოადგენდა დაახლოებით ასეთ მესიჯს:
**„ძველი საქართველო → ახალი საქართველო“**
და ამ გარდაქმნას კონკრეტული, ხილული ნიშნები ჰქონდა — პოლიციის ცვლილება, ბიუროკრატიის შემცირება, კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლა, ინფრასტრუქტურა და სახელმწიფო მომსახურების შეცვლა. მსოფლიო ბანკის შეფასებებიც მიუთითებდა, რომ კორუფციის შემცირებასა და საჯარო მომსახურების რეფორმაში მნიშვნელოვანი შედეგები მიიღეს. ([World Bank Blogs][2])
ამან შექმნა ძალიან მნიშვნელოვანი ფსიქოლოგიური ეფექტი:
> **ადამიანმა ცვლილება არა მხოლოდ პოლიტიკურ განცხადებაში, არამედ ყოველდღიურ ცხოვრებაში დაინახა.**
---
2. „ძლიერი ლიდერის“ ფსიქოლოგია
სააკაშვილის პოლიტიკური სტილი განსაკუთრებით კარგად ერგებოდა გარდამავალი საზოგადოების ფსიქოლოგიას.
როდესაც სახელმწიფო სუსტია, საზოგადოებაში ხშირად ჩნდება მოთხოვნა არა უბრალოდ „კარგ პოლიტიკაზე“, არამედ **ვიღაცაზე, ვინც სწრაფად და მკვეთრად იმოქმედებს**.
სააკაშვილის სტილს სწორედ ეს მახასიათებლები ჰქონდა:
* მაღალი ენერგიულობა;
* სწრაფი გადაწყვეტილებები;
* პირდაპირი კომუნიკაცია;
* მკვეთრი პოლიტიკური დაპირისპირება;
* სიმბოლოების აქტიური გამოყენება;
* მუდმივი მოქმედების დემონსტრირება.
ეს ქმნის ლიდერის აღქმას, როგორც **„მოქმედი ადამიანის“**, და არა მხოლოდ ადმინისტრატორის.
ამიტომ მისი მხარდამჭერისთვის სააკაშვილი შეიძლება აღქმული ყოფილიყო არა უბრალოდ როგორც პრეზიდენტი, არამედ როგორც **ცვლილების პერსონიფიკაცია**.
---
3. ყველაზე საინტერესო პარადოქსი
აქ ჩნდება „მიშას ფენომენის“ მთავარი წინააღმდეგობა:
**იგივე თვისებები, რომლებიც მის პოპულარობას აძლიერებდა, შეიძლება მისი პოლიტიკური სისუსტის წყაროც გამხდარიყო.**
სწრაფი გადაწყვეტილება → ეფექტურობა.
მაგრამ:
სწრაფი გადაწყვეტილება → ნაკლები ინსტიტუციური კონტროლი.
ძლიერი ლიდერი → სახელმწიფოს სწრაფი მობილიზაცია.
მაგრამ:
ძლიერი ლიდერი → ძალაუფლების კონცენტრაციის რისკი.
სწრაფი რეფორმა → ძველი სისტემის სწრაფი დაშლა.
მაგრამ:
სწრაფი რეფორმა → საზოგადოების გარკვეული ჯგუფების ინტერესების სწრაფი დაზიანება.
ეს დილემა აკადემიურ ლიტერატურაშიც არის აღწერილი. მკვლევრები აღნიშნავდნენ, რომ სააკაშვილის პერიოდში სახელმწიფოებრივი შესაძლებლობების გაძლიერებას თან ახლდა აღმასრულებელი ხელისუფლების გაძლიერება და დემოკრატიული კონტროლის პრობლემები. ([Tandfonline][3])
---
4. რატომ შეიძლება ერთ ადამიანს ასე განსხვავებულად აღიქვამდნენ?
აქ უკვე სოციოლოგიური ნაწილი იწყება.
სააკაშვილი საქართველოში გარკვეულწილად გახდა **პოლიტიკური იდენტობის მარკერი**.
ანუ კითხვა:
**„რას ფიქრობ სააკაშვილზე?“**
ზოგ შემთხვევაში აღარ არის მხოლოდ კითხვა კონკრეტულ პოლიტიკოსზე.
ის შეიძლება გადაიქცეს კითხვად:
* როგორი საქართველო გინდა?
* როგორი უნდა იყოს სახელმწიფო?
* როგორი უნდა იყოს ურთიერთობა დასავლეთთან?
* როგორი უნდა იყოს ურთიერთობა რუსეთთან?
* უფრო მნიშვნელოვანია სწრაფი ცვლილება თუ ინსტიტუციური კონტროლი?
* როგორ აფასებ 2003–2012 წლების გამოცდილებას?
ამიტომ სააკაშვილის შეფასება ხშირად სცდება კონკრეტული პოლიტიკის შეფასებას.
ეს არის **ჯგუფური იდენტობის საკითხი**.
---
5. „ჩვენ“ და „ისინი“
სააკაშვილის პოლიტიკის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მექანიზმი იყო მკაფიო პოლიტიკური დაყოფა.
პირობითად:
**ახალი / ძველი**
**რეფორმატორი / კორუმპირებული**
**ევროპული / პოსტსაბჭოთა**
**ცვლილება / სტატუს-კვო**
ასეთი პოლიტიკური ჩარჩოები ძალიან ეფექტურია მობილიზაციისთვის.
მაგრამ არსებობს მეორე ეფექტიც:
თუ პოლიტიკური კონკურენტი მხოლოდ კონკურენტი აღარ არის და ხდება **„ძველი სისტემის წარმომადგენელი“**, პოლიტიკური კამათი ადვილად გადაიქცევა მორალურ კონფლიქტად.
ამიტომ სააკაშვილის ეპოქის შესწავლისას მნიშვნელოვანი ცნებაა **პოლარიზაცია**. მკვლევრები სწორედ დემოკრატიულ ინსტიტუტებს, ოპოზიციის მდგომარეობას, მედიას და აღმასრულებელი ძალაუფლების გაფართოებას უკავშირებენ ამ პრობლემას. ([Tandfonline][3])
---
6. რატომ დარჩა ფენომენი მისი პრეზიდენტობის შემდეგაც?
ეს განსაკუთრებით საინტერესოა.
ჩვეულებრივ, პოლიტიკოსის ხელისუფლებიდან წასვლის შემდეგ მისი მნიშვნელობა თანდათან მცირდება.
სააკაშვილის შემთხვევაში ეს პროცესი გაცილებით რთული აღმოჩნდა.
ამის ერთ-ერთი მიზეზია **„დაუმთავრებელი ისტორიის“ ეფექტი**.
მისი მხარდამჭერისთვის ისტორია შეიძლება ასე გამოიყურებოდეს:
**2003 → რევოლუცია → რეფორმები → ძლიერი სახელმწიფო → დაკარგული შესაძლებლობა**
ხოლო მოწინააღმდეგისთვის იგივე ისტორია შეიძლება გამოიყურებოდეს:
**2003 → ძალაუფლების კონცენტრაცია → ავტორიტარული ტენდენციები → ადამიანის უფლებების პრობლემები → 2007 წლის მოვლენები → 2008 წლის ომი → პოლიტიკური პასუხისმგებლობა**
ამ ორ ნარატივს შორის სხვაობა იმდენად დიდია, რომ **სააკაშვილი ისტორიული ფიგურიდან მიმდინარე პოლიტიკური სიმბოლოს სტატუსში გადადის**.
---
7. 2008 წელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია
2008 წლის ომი ამ ფენომენის გასაგებად გარდამტეხი მოვლენაა.
მისი პოლიტიკური მემკვიდრეობის შეფასება სწორედ აქ იყოფა მკვეთრად.
ერთ მხარეს არის არგუმენტი, რომ სააკაშვილის ხელისუფლებამ შეძლო სახელმწიფოს გაძლიერება, ეკონომიკური და ადმინისტრაციული რეფორმები და დასავლური ინტეგრაციის მიმართულებით მოძრაობა.
მეორე მხარეს არის კრიტიკა, რომ ძალაუფლების კონცენტრაციამ და არასაკმარისმა დემოკრატიულმა კონტროლმა მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების ხარისხი დააზიანა. სწორედ ასეთი შეფასება გვხვდება აკადემიურ კვლევებშიც. ([Tandfonline][3])
ამიტომ 2008 წელი „მიშას ფენომენის“ ფსიქოლოგიური ნაწილისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია:
**რეფორმატორი ლიდერი → ეროვნული უსაფრთხოების ლიდერი → ომისა და პასუხისმგებლობის საკითხი.**
---
8. კიდევ ერთი საინტერესო ფაქტორი — ასაკობრივი ეფექტი
არსებობს თაობათა განსხვავებაც.
ადამიანისთვის, რომელმაც 2003 წლამდე იცხოვრა:
* კორუფციული საჯარო მომსახურების,
* ცუდი გზების,
* ელექტროენერგიის პრობლემების,
* სუსტი პოლიციის,
* სახელმწიფო ინსტიტუტების დაბალი ეფექტურობის
პირობებში, 2004–2008 წლების ცვლილება შეიძლება ძალიან ძლიერი გამოცდილება ყოფილიყო.
ხოლო ადამიანისთვის, რომელიც უკვე მოგვიანებით გაიზარდა, იგივე პერიოდი შეიძლება უფრო მეტად ასოცირდებოდეს:
* პოლიტიკური დაპირისპირებით,
* 2007 წლის მოვლენებით,
* 2008 წლის ომით,
* ოპოზიციასთან დაპირისპირებით,
* ადამიანის უფლებების საკითხებით.
ამიტომ ორი ადამიანი შეიძლება **სრულიად გულწრფელად ხედავდეს ორ განსხვავებულ „მიშას“**.
ეს აუცილებლობით არ ნიშნავს, რომ რომელიმე მათგანი ფაქტობრივად ცდება. მათი პოლიტიკური მეხსიერების საწყისი წერტილები განსხვავებულია.
---
9. „მიშას ფენომენის“ ყველაზე ღრმა ნაწილი
ჩემი აზრით, ყველაზე საინტერესო საკითხი თავად სააკაშვილზე უფრო ფართოა.
### რატომ სჭირდება საზოგადოებას პერსონიფიცირებული ცვლილება?
საქართველოს შემთხვევაში შეიძლება დავინახოთ ასეთი ციკლი:
**სისტემის კრიზისი**
↓
**საზოგადოებრივი იმედგაცრუება**
↓
**ძლიერი ლიდერის გამოჩენა**
↓
**სწრაფი ცვლილებები**
↓
**მაღალი მოლოდინები**
↓
**ძალაუფლების კონცენტრაციის რისკი**
↓
**პოლარიზაცია**
↓
**ლიდერის წინააღმდეგ რეაქცია**
↓
**ლიდერის პოლიტიკური წასვლა**
↓
**მისი პერიოდის მითოლოგიზაცია**
↓
**„მიშა“ ხდება არა ადამიანი, არამედ პოლიტიკური ეპოქის სიმბოლო**
ეს უკანასკნელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
---
10. ამიტომ „მიშა“ და „სააკაშვილი“ შეიძლება სხვადასხვა ცნებები გახდეს
**სააკაშვილი** — კონკრეტული ისტორიული პირია.
**„მიშა“** — სოციალური კონსტრუქციაა.
მასში სხვადასხვა ადამიანისთვის შეიძლება გაერთიანდეს:
* რეფორმა;
* ახალგაზრდობა;
* დასავლეთი;
* სწრაფი მოდერნიზაცია;
* პოლიცია;
* სახელმწიფო;
* წარმატება;
* აგრესიული პოლიტიკა;
* ავტორიტარიზმის შიში;
* ეროვნული უსაფრთხოება;
* 2008 წლის ომი;
* დაკარგული შესაძლებლობები;
* ან, პირიქით, საქართველოს მოდერნიზაციის პერიოდი.
ამიტომ ადამიანი შეიძლება კამათობდეს „მიშაზე“, მაგრამ რეალურად კამათობდეს **საქართველოს ბოლო 25 წლის განვითარების საკუთარ ინტერპრეტაციაზე**.
---
11. მთავარი დასკვნა
„მიშას ფენომენი“ მხოლოდ სააკაშვილის პიროვნული თვისებებით ვერ აიხსნება.
უფრო სრული მოდელია:
**სააკაშვილის პიროვნება
* 2003 წლის სახელმწიფოებრივი კრიზისი
* საზოგადოების მოდერნიზაციის მოთხოვნა
* სწრაფი და ხილული რეფორმები
* დასავლური ორიენტაცია
* ძლიერი საპრეზიდენტო ხელისუფლება
* კონფლიქტური პოლიტიკური სტილი
* 2007–2008 წლების მოვლენები
* შემდგომი პოლიტიკური დაპირისპირება
= „მიშას ფენომენი“.**
ამ თვალსაზრისით, სააკაშვილის პოლიტიკური მემკვიდრეობის მთავარი პარადოქსი არის ის, რომ **სახელმწიფოს სწრაფი გარდაქმნის უნარი და ძალაუფლების ძლიერი ცენტრალიზაცია ერთსა და იმავე პოლიტიკურ მოდელში თანაარსებობდა**. სწორედ ეს ქმნის მის გარშემო დღემდე არსებულ ძლიერ, ურთიერთგამომრიცხავ სოციალურ ნარატივებს. ([Tandfonline][3])
მიშას ფენომენი
